• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
انجمن ها > انجمن ادبيـــات > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
ادبيـــات (بازدید: 599)
چهارشنبه 12/4/1392 - 8:53 -0 تشکر 617306
زن در نگاه شاعران عصر جدید ( از مشروطه تا کنون)

زین‌العابدین درگاهی،پژوهشگرقائم شهری ودانشجوی دوره‌ی دکتری زبان و ادبیات فارسی،دانشگاه تاجیکستان.

روزهای 23 و 24 آبان 1386 همایش بین‌المللی « ادبیات معاصر فارسی» در تالار فردوسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به همت شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی و انجمن زبان و ادبیات فارسی و دانشگاه تهران برگزار شد.
به دبیر خانه‌ی این همایش 150 مقاله از داخل و 46 مقاله از خارج رسید، 46 مقاله از سوی هیئت داوران مورد تایید قرار گرفت که 35 مقاله به صورت فشرده، در دو روز همایش ارائه شد.
در این همایش پژوهشگران و استادانی از کشورهای قزاقستان، هندوستان، تاجیکستان، آذربایجان، ازبکستان، پاکستان و میهمانانی از روسیه، اکراین، بنکلادش و کویت شرکت داشتند.
از استان مازندران دو مقاله پذیرفته و در همایش قرائت شد. مقاله آقای "فریدون اکبری شلدره‌ای" با موضوع «روزنه‌ای به آسمان» (بررسی رمان روی ماه خدا را ببوس نوشته‌ی مصطفی مستور) و مقاله "زین العابدین درگاهی" با عنوان «زن در نگاه شاعران عصر جدید» (از مشروطه تا کنون).
بخشی از مقاله‌ی آقای درگاهی که در این همایش ارائه شد، تقدیم می‌شود.

چهارشنبه 12/4/1392 - 8:54 - 0 تشکر 617308

ه نام خداوند جان و خرد
ای به درگاه تو نیاز همه
کرم توست چاره‌ساز همه
اگر از چهره پرده برداری
به حقیقت کشد مجاز همه
مهوشان مظهر جمال تواند
بهـر آن مـی‌کشـیم نـازهمــه
" ایرج‌میرزا ".
مقدمه زن مظهر جمال و جلال الهی است، اما شخصیت او به شایستگی شناسایی نشده است. با وجود آن که نیمه‌ی پیکره‌ی آفرینش است و بی‌وجود او هستی معنا، دوام و قوامی ندارد، گاه فاقد ارزش شده، حتی به ادنی درجه‌ی هستی تنزل یافته‌است.
امروزه با تمام شعورها و شعارها درباره‌ی انسان، به ویژه حقوق زنان، مظلومیت زن دو صد چندان است، چرا که استثمار زن شکلی مدرن یافته است. در این مقاله سعی شده، نگاه شاعران عصر جدید (از مشروطه تا امروز) نسبت به زن بررسی شود. هدف آن است تا ببینیم آیا پس از انقلاب مشروطه تاکنون، همگام تحولات اجتماعی و فرهنگی نگاه به زن تغییر یافته است، یا نه؟ و این تغییرات تا چه پایه می‌باشد؟
نخست از متون ادب فارسی دو نمونه‌ی کوتاه اول از شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی، مصداقی از فرهنگ کهن ایران‌زمین؛ دوم از مثنوی معنوی مولوی، مصداقی از ادب عرفانی - اسلامی نقل ‌شده است. آن‌گاه سروده‌های نه( 9 ) شاعر به عنوان نمونه‌ی نگاه شاعران یک‌صد سال اخیر بررسی شده است.
شاعران عصر مشروطه: سروده‌های نسیم شمال و ایرج میرزا ،
شاعران بعد مشروطه: سروده‌های سه شاعر زن پروین اعتصامی، فروغ فرخزاد و سیمین بهبهانی، شاعران دوره‌ی انقلاب اسلامی: سروده‌های چهار شاعر زن سلمان هراتی، دکتر سید حسن حسینی، دکتر قیصر امین‌پور و علی‌رضا قزوه بررسی شده‌است.
سعی شده، شاعران بر حسب شهرت و تا حدی تاثیرگذاری در هر دوره انتخاب شوند. بدیهی است مباحثی که در این جا ارائه می‌شود به اختصار و تفصیل آن در مقاله آمده است.

چهارشنبه 12/4/1392 - 8:55 - 0 تشکر 617309


زن در شعر شاعران عصر مشروطه:
شرایط ویژه‌ی عصر مشروطه، تجددطلبی روشنفکران در پی آگاهی‌های عمومی، عامل تحولاتی در اندیشه و نگاه، زبان و بیان نویسندگان و شاعران شده است، شاعرانی مانند ایرج‌میرزا، نسیم شمال، عارف قزوینی، ملک‌الشعرای بهار، میرزاده عشقی و ابوالقاسم لاهوتی و... به مضامین نو هم‌چون آزادی و دموکراسی، قانون، مجلس، زن، تعلیم و تربیت و... روی آوردند.
در مقاله سروده‌های نسیم شمال و ایرج میرزا بررسی شده‌است،
اینک سروده‌های ایرج میرزا: ایرج‌میرزا (1304 ش / 1344 – 1290 ق): ایرج‌میرزا از شاعران خوش ذوق دوره‌ی مشروطه است. سروده‌های او در عین سادگی و روانی، صریح و بی‌پرواست. تیغ زبانش بسیار کسان را آزرد. مسائل و مفاسد سیاسی اجتماعی و فرهنگی را با هجوگویی خود آشکارا بیان کرده است.
وی در چند قطعه از مهر مادر نسبت به فرزند سخن گفته که معروف‌ترین آن‌ها با این مطلع است: گویند مرا چو زاد مادر پستان به دهن‌گرفتن آموخت در قطعه «قلب مادر» زیباترین تصویر مهر مادری ترسیم شده است. وقتی معشوق کینه‌توزانه، از جوان می‌خواهد قلب مادر را برای او بیاورد، آن عاشق بی‌خرد ناهنجار، حرمت مادری را از یاد می‌برد و سرمست از باده و بنگ مادر را می‌افکند و قلبش‌ را دریده، تا هدیه به معشوق کند.
در راه بازگشت در حالی که قلب مادر در دستش بود زمین می‌خورد و دستش مجروح می‌شود:
"از زمین باز چو برخاست نمود پی برداشتن دل آهنگ دید کز آن دل آغشته به خون آید آهسته برون این آهنگ آه دست پسرم یافت خراش وای پای پسرم خورد به سنگ"
زن به ماهو زن در نگاه ایرج‌میرزا آینه جمال حضرت حق است:«تو مرآت جمال ذوالجلالی» و جلوه‌ای از جمال الهی: «مهوشان مظهر جمال تواند» او همانند دیگر روشنفکران عصرش تعلیم را برای زنان ضروری می‌داند و آن را مایه‌ی عفت و عصمت می‌داند:
"چون زن تعلیم دید و دانش آموخت/ رواق جان به نور بینش افروخت/ به هیچ افسون ز عصمت بر نگردد/ به دریا گر بیفتد تر نگردد"
اما فتنه‌گری برخی از زنان را در پشت پرده‌ی نقاب چنین آشکار می‌کند:
" نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند / نعوذ بالله اگر جلوه بی‌نقاب کند"
با این همه ایرج‌میرزا سخت مخالف حجاب زنان است و در قصیده‌ «انتقاد از حجاب» آن را مانع کسب دانش و معرفت می‌شناسد. نقاب بر رخ زن سدّ باب معرفت است کجاست دست حقیقت که فتح باب کند آنگاه بیتی را از جامی وام می‌گیرد گرچه جامی معنای دیگری در نظر داشت:
" چه خوش این بیت را فرمود جامی/ مهین استاد کل بعد از نظامی /« پری‌رو تاب مستوری ندارد /در ار بندی سر از روزن درآرد» "
در عین حالی که برای زنان عفت و عصمت را ضروری می‌داند، فقط بر حجاب آنان می‌تازد:
" خدایا تا کی این مردان بخوابند/ زنان تا کی گرفتار حجابند/ زنان را عصمت و عفت ضرور است/ نه چادر لازم و نه چاقچور است "
ایرج‌میرزا در عارف‌نامه داستان زن تردامنی را بیان می‌کند که فقط از پوشش، روی پوشاندن را می‌شناسد و سرانجام داشتن حجاب بدون آگاهی را تباهی می‌داند:
« حجاب زن که نادان شد چنین است»
وی یکی از علت‌های فساد اجتماعی مردان در هم‌جنس‌گرایی را روی پوشاندن زنان می‌داند:
"حجاب دختران ماه غبغب پسرها را کند هم‌خوابه‌ی شب تو بینی آن پسر شوخ است و شنگ است برای عشق ورزیدن قشنگ است نبینی خواهر بی‌معجرش را که تا دیوانه گردی خواهرش را "
گر چه ایرج‌میرزا خلط مبحث کرده، این دو ارتباطی به هم ندارد. مقصود ما این است که ایرج‌میرزا وقتی عوامل فساد و تباهی را برمی‌شمارد، یک عامل مهم را حجاب و پوشش می‌داند. و سرانجام باید گفت ایرج زن پاک‌دامن روی باز را خوش دارد:
"فدای آن سر و آن سینه‌ی باز / که هم عصمت در او جمع است و هم ناز"

چهارشنبه 12/4/1392 - 8:56 - 0 تشکر 617310



زن در شعر شاعران پس از مشروطه:
در این قسمت سروده‌های سه شاعر زن پروین اعتصامی، فروغ فرخزاد و سیمین بهبهانی بررسی شده‌است.
اینک سروده‌های سیمین:
سیمین بهبهانی ( -1306ش): بهبهانی شاعر غزل‌سرای معاصر، گرچه در قالب سروده‌های سنتی و تا حدی در محتوی مانده، با این‌همه سروده‌هایش قابل توجه است.
در شعر او به زن و حیات فردی و اجتماعی‌اش توجهی ویژه شده است، در تصویر لطافت‌ها و زیبایی‌های زن، مانند شاعران رمانتیک سرود:
" ای زن چه دل‌فریب و چه زیبایی /گویی گل شگفته‌ی دنیایی/ گل گفتمت ز گفته خجل ماندم/ گل را کجاست چون تو دل‌آرایی... "
این زن زیبا و دل‌فریب، وقتی که با مرد هم‌کلام می‌شود از او چه می‌خواهد:
" ما هر دوییم رهرو یک مقصد /بگذر ز خودپرستی و خود رأیی/ دستم بگیر از سر همراهی/ جورم بکش به خاطر هم‌پایی"
اگر چه سیمین مردان را برتر ازنان دانسته که باید دستگیر زنان باشند، اما مردان، زنان را برای این همراهی و هم‌پایی نمی‌خواهند و این نقطه اوج درد و رنج زن است. شاعر که خود سنگینی سرنوشت غم‌بار زنان را بر دوش می‌کشد، در غزلی به تقلید از ناصرخسرو، هیچ کس را آگاه از جلوه‌های نهانی خود نمی‌داند و به ناچار همانند نقش خیال در ضمیر زندان مانده است و هم‌چون ساقه‌ی ترد نیلوفری، خسته و ملول، اما شکیبا در آبگیر زندگی زناشویی برپای ایستاده است، نیلوفری که سخت‌پا نیست، چرا که دوبار به‌سست‌پایی در آن غوطه‌خورده است، وزن این غزل مثل رنج شاعر بسیار سنگین است:
"بس که در این دِیر کهن دیر بماندم /سیر بماندم ز عمر سیر بماندم /غنچه‌ی آفت رسیده‌ام که به گلشن رنگ جوانی ندیده پیر بماندم ساقه‌ی نیلوفرم که خسته به یک پای دیر و شکیبا در آبگیر بماندم/ کس نشد آگه ز جلوه‌های نهانم /نقش خیالم که در ضمیر بماندم ..."
سرانجام با تعبیر بسیار زیبای« بندگی‌پذیر» بودن زن و داستان زندگی نافرجام زنان در طول تاریخ:
"بند دو مَردَم ببست و در خم هر یک چند گهی بندگی‌پذیر بماندم/ بند یکی تا گسست خواجه‌ی دیگر بست و ز نو هم‌چنان اسیر بماندم"
و سرانجام سرنوشت دردناک زنان در گرو درهم و دینار و یا لانه و کاشانه، اسیر مردان خودخواه:
"وامِ یکی نام داد و آن دگری عشق من به گروگان چنین حقیر بماندم"
در سروده‌ی « بی‌سرنوشت» تصویری دیگر از بدبختی زنان را ترسیم کرده است این زن شریک زندگی مردی شد، مردی که به یاری او به زر و سیمی دست یافت. اما همین مرد با ثروت انبوه، با زن چه کرد؟
این بیوه‌ی قانونی‌ی‌ِ مردی توانگر در پیش چشم کور قانون ایستاده زان مایه و ثروت به نام مهر و کابین قانون پشیزی چند در دستش نهاده و سرانجام سرنوشت تلخ و گزنده، آوارگی و سرگردانی:
" تصویر زن در شیشه‌های مه گرفته / بر موی پربرف پریشان می‌کشد دست از پشت میز دکّه، مردی با شگفتی / آهسته‌ می‌گوید به زن: « فرمایشی هست؟» او می‌رود بی‌سرنوشتی از بد و خوب / آشفته و از سرگذشت خود گریزان می‌پیچد و می‌لرزد و می‌افتد از پای / یک سایه از او در غبار برف‌ریزان دردناک زنان را"
در سروده‌های دیگر مانند « نغمه‌ی روسپی» (ص 21)، « من با توام» (ص96)، «فعل مجهول» (ص483)، « زهره دختری زاد» (ص 932) و « بانو» (ص 1087) و... می‌توان دید.
سیمین در غزل‌های عاشقانه همانند فروغ ناگفتنی‌های احساسات و عواطف زنانه را که مربوط به خلوت زندگی شخصی هرکسی است بی‌پروا ترسیم کرده است. «زن در زندان طلا»(ص90)، «با تو بودن» (ص995)، «عشق حسرتی است کنون»(ص 1071) نیز در غزلی با عنوان « در زیر چادری از ابر» چنین می‌گوید:
" در زیر چادری از ابر با آفتاب خوابیدم /خندید و گفت: می‌سوزی؟ گفتم: چه باک؟ و خندیدم دستش چه شعله‌ای می‌زد چشمش چه آتشی می‌ریخت/ حیران و خیره رویش را می‌دیدم و نمی‌دیدم "
با آن که شاعر با نگاه تازه‌تر، دغدغه‌ی زندگی انسان امروزی را مورد توجه قرار داده، از مفاهیم والای انسانی که فقط در محدوده‌ی جنسیتی زن و یا مرد نمی‌گنجد، سخن گفته است و اگرچه صدای غزل‌های سیمین ویژه است، امّا تمامیت نگاه او لحظه‌هایی از زندگی اجتماعی امروزی است.
با همه‌ی شیرینی سروده‌هایش نتوانست طرحی دیگر برای شناخت هویت زن در شعر معاصر بیان کند. 

چهارشنبه 12/4/1392 - 8:57 - 0 تشکر 617311



زن در شعر شاعران پس از انقلاب اسلامی:
در این قسمت سروده‌های چهار شاعر زن سلمان هراتی، دکتر سید حسن حسینی، دکتر قیصر امین‌پور و علی‌رضا قزوه بررسی شده‌است.
اینک سروده‌های سلمان هراتی: سلمان هراتی (1365-1339ش):
زن با نگاه مادری، موجودی فرشته‌گون است، اما همین مادر والا‌مقام، وقتی که زن نگریسته می‌شود، موجودی حقیر است. در ادبیات معاصر هم ناباورانه چنین نگرشی غلبه دارد. معدود شاعرانی هستند که به مادر و زن در جایگاه ویژه‌شان توجه کرده‌اند.
سلمان هراتی شاعر جوان شمالی که زود رخت سفر بست و کوچید یکی از این شاعران است. زنان در نگاه سلمان علاوه بر آن‌که مسئولیت مادری را بر شانه دارند، الگوی مردان در زندگی هستند، زنان با ایمان، صبور و ایثارگر، با وجود آن‌که عزیزانشان در عرصه‌های جهاد و شهادت گام می‌نهند و سر انجام پیکر خونین آنان به یادگار می‌ماند، اما از باورها و آرمان‌ها دست برنمی‌دارند و حتی جای خالی مردان را در عرصه‌ی کشت و کار، غیرت‌مندانه پر می‌کنند، تا از حریم مقدس زندگی شرافتمندانه پاسداری کنند.
سلمان هراتی زنان روزگار ما را الگوی مردانگی می‌داند که زایندگان دریایند و ثمره‌ی وجودشان نویدبخش زندگی بهاری:
« این‌جا مادران از کویر می‌آیند / اما دریا می‌زایند » در سروده‌های سلمان، وقتی زن در هیئت مادر ظاهر می‌شود ساده، صادق، با عاطفه‌ی پاک و بی‌آلایش روستایی، با تمام وجودش سختی‌ها را به جان ‌پذیرفته و با فقر کنار آمده، تکیه‌گاه او ایمان است:« مادرم می‌گوید: / باکی نیست، اگر قند نیست / خرما و کشمش هست / اگر این‌ها هم نیست / نخوردن هست، خدا هست» « ... چرا مادر امروز / این همه به آسمان شباهت دارد / ... رو به روی آینه می‌ایستد / به آسمان نگاه می‌کند / آبی می‌شود / غمناک، اما عمیق / و صریح می‌گوید: / توکل بر خدا / قربان درد دلت یا زهرا (س)»
چهره‌ی آرمانی زن در سروده‌های سلمان با ویژگی‌ها و سنت‌های فرهنگی است، همه‌ی دارای‌اش را در طبق اخلاص می‌گذارد و به انقلاب و مردم هدیه می‌کند، این زن خدیجه‌نام با وجود دو داغ جگرگوشه‌‌اش، صبح ظهور را نوید داده و نزدیک می‌کند، اساساً او به بهار نزدیک‌تر از دیگران است:
«...چرا خدیجه گریه نکند / در حالی که او ما را / به اندازه‌ی دو باغ گل سرخ / به بهار نزدیک کرده است / با تحمل دو داغ، به اندازه‌ی دو طلوع / صبح ظهور را جلو انداخته است» اما شهلا، زن متجددی که چشم به دنیا و لذت‌های آن دارد و با تمام وجود به عیش و عشرت پرداخته، غرب‌گرا ست و دل‌بسته‌ی نظام طاغوتی. پس از چند سال انقلاب با همان حال و هوای گذشته تنفس می‌کند و البته معترض: « اما هنوز حق با شهلا است / شهلا چه گلی بر سر بهار زده است / که این همه زبانش دراز است / و جرئت می‌کند / اسم خیابان‌ها را عوضی بگوید / آقا عشرت‌آباد! میدان شهیاد می‌خوره؟» آن‌گاه شاعر این دو زن را مقایسه می‌کند: «چرا خدیجه بهتر از شهلا نیست؟ / ... چرا خدیجه نمی‌تواند / به زیارت امام‌رضا برود؟ / اما شهلا هر ماه برای خرید به اروپا می‌رود / وقتی هم برمی‌گردد / با دهن‌کجی از خیابان انقلاب می‌گذرد / چرا شهلا این قدر خاطر جمع است؟‌ / و چرا ابرهای نگرانی در چشم‌های خدیجه / وسیع می‌شود؟»

چهارشنبه 12/4/1392 - 8:57 - 0 تشکر 617312

خلاصه‌ای از نتایج این بررسی:

1- دو نگاه کلی به زن از گذشته‌های دور تا کنون دیده می‌شود:
الف - زن به عنوان مادر: در نگاه تمام شاعران، چهره‌ی قدسی است و قابل تکریم و تعظیم.
ب - زن به ماهو زن: در نگاه بسیاری از شاعران از گذشته‌های دور تا نزدیک به دوره‌ی ما، زن موجودی ضعیف، ناتوان و طفیل وجود مردان است.
2- با توجه به تحولات در یکی دو قرن اخیر، نگاه به زن تا پیش از انقلاب اسلامی اندک تغییر، پس از مشروطه، در نگاه شاعران اندک تغییری دیده می‌شود. آنان ارزش زن را در گرو فراگیری علم و دانش دانسته و آن را یکی از ضروریات تجدد و پیشرفت می‌شناختند.
اینان دو گروه بودند: الف- عده‌ای کسب دانش را با داشتن پوشش مغایر می‌دانستند
ب- گروهی در کنار کسب دانش، عفت و عصمت و پوشش را لازمه‌ی حضور زن در اجتماع می‌دانستند.
5- با وقوع انقلاب اسلامی و گسترش فرهنگ اسلامی- شیعی، نگاه به زن تغییرات جدی‌تری یافت.
با الگوپذیری از زنان صدر اسلام همانند فاطمه(س) و زینب(س) چهره‌ی زن مسلمان شیعی را به عنوان الگوی زنان معاصر مطرح کرده‌اند، در این نگاه زن، مادری است که در خدمت آرمان‌هایش در صحنه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی و فرهنگی حضور می‌یابد و با تمام دارای‌اش از انقلاب دفاع می‌کند؛ در حالی که فقر گریبانش او را سخت گرفته، اما دغدغه‌هایش، روزمرگی، مبتذل و زنانگی نیست. این زن موجودی حقیر نیست که با ضعف در برابر دیگران سر تسلیم فرود آورد و یا زانوی غم در بغل بگیرد، بلکه عنصری است فعال و حرکت‌آفرین. این زنان، مادران شایسته، همسرانی وفادار، منشا جوش و خروش انقلابی و مظهر ایثار و از خودگذشتگی و سرچشمه‌ی بسیاری از کرامت‌ها و شایستگی‌ها هستند.
اینان سرچشمه‌های زلال الهام شاعران در خلق آثار فاخر و هنری‌اند.

برو به انجمن
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.