• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
تعلیم و تربیت (بازدید: 276)
چهارشنبه 29/3/1392 - 12:28 -0 تشکر 612891
آسیب های تعلیم و تربیت دینی از نگاه آیت الله دکتر شهید بهشتی

منبع: روزنامه رسالت، شماره 6275 به تاریخ 2/8/86، صفحه 5 (فرهنگی )

 مهمترین رسالت نظام اسلامی برنامه ریزی برای رشد و پرورش انسان های مومن و عالم به تعالیم است. انجام این رسالت، علاوه بر بالندگی، دوام و استکمال نظام اسلامی را به دنبال دارد و هم بستری فراهم می کند تا آحاد و جامعه وظایفی را که خداوند برای آنها معین فرموده انجام دهند و به سوی فلاح و رستگاری گام بردارند به همان میزان که برنامه ریزی برای تعلیم، تربیت و رشد دینی، لازم و ضروری است، آسیب شناسی فرآیند تعلیم و تربیت نیز ضروری می باشد چرا که شناسایی آفت هایی که در طول این مسیر تربیت دینی ظاهر می شود و رفع آنها بهبود نظام تعلیم و تربیت دینی را در نسل های آینده به دنبال خواهد داشت بررسی نظرات آیت الله دکتر شهید بهشتی پیرامون آسیب های تربیت دینی جایگاه و اهمیت ویژه ای دارد چرا که وی شخصیتی است که نه تنها خود صاحب اندیشه دینی است بلکه تربیت یافته دین نیز می باشد و سالیان متمادی در کسوت روحانی در دو نهاد روحانیت و آموزش و پرورش با تعلیم و تربیت مانوس بوده است.این مقاله کوششی است در جهت پاسخگویی به دو سوال اصلی در زمینه آسیب های تربیت دینی؛
    1- از نظر دکتر بهشتی چالش ها، موانع و آسیب های تعلیم و تربیت دینی کدام است؟
    2- از نظر ایشان نقش و سهم عوامل موثر یا بازدارنده تعلیم و تربیت دینی چیست؟1- آسیب های تربیت دینی در زمینه ها و محیط
    تعلیم و تربیت دینی محصول کارکرد تمام دستگاه های فرهنگی - تربیتی مثل مدرسه، خانواده، رسانه های جمعی، تمام نهادهای سیاسی، اقتصادی، قضائی و ... در کنار محیط اجتماعی است. وفاداری به باورها و آموزه های دینی و تجلی آن در برنامه ریزی ها و تصمیم گیری های عوامل مذکور، زمینه ساز و تسهیل کننده تحقق اهداف تربیت دینی است و عدم پایبندی یا کارکردهای نامطلوب آنها به عنوان مانع جدی و آسیب زا در فراروی مخاطبان تربیت قرار دارد. امری که شهید بهشتی به تناسب موضوعات به طرح آن پرداخته است.

چهارشنبه 29/3/1392 - 12:29 - 0 تشکر 612892



    1-1: خانواده
    1-1-1: بی توجهی به نیازهای جسمی
    خانواده به عنوان اولین کانون رشد و تعالی فرد باید زمینه های پرورش ابعاد جسمی و روحی او را فراهم کند. ضرورت رفع نیازهای جسمی از آن جهت در نظر شهید بهشتی اهمیت دارد که بسیاری از مشکلات آموزش و یادگیری، به نقص و سوء تغذیه، بیماری اندام ها و دستگا های بدن دانش آموزان بر می گردد. از جمله بیماری دستگاه گوارش یا اندام های چشم و گوش(1.)
    درنگاه شهید بهشتی، عدم توجه به نیازهای جسمی از سوی خانواده ها ناشی از فقر فرهنگی و اقتصادی آنهاست که خود زمینه آسیب های گوناگونی را فراهم می کند:
    “خانواده ای است که از نظر اقتصادی؛ با درآمد کم، از نظر وقت و فراغت پدر و مادر؛ با فراغت و وقت کم و محدود، از نظر امکانات تامین حداقل خوراک و پوشاک و فرهنگ و بهداشت برای بچه ها؛ کم بضاعت. در چنین خانواده ای فرزندان دچار آسیب های گوناگون، آسیب های جسمی که در روح موثر است و آسیب های روانی و اخلاقی و تربیتی می شوند(2.)”
    1-1-2: بی توجهی به نقش الگویی خود
    اقتضای فطرت کودک و نیازهای جسمی او سبب می شود که بیشترین ارتباط را با والدین داشته باشد. این در حالی است که میزان تربیت پذیری کودک از والدین بسیار عمیق و پابرجاست. کودک با اعتماد و اطمینان، تمام آنچه را که از والدین سر می زند درست و نیکو می شمرد و بدین ترتیب، تربیت پذیری کودک به الگو پذیری از والدین تبدیل می شود.(3)
    شهید بهشتی معتقد است که الگوپذیری کودک، فضایی را ایجاد می کند که خانواده می تواند با تکیه بر آن، زمینه های پرورش عادت ها، خصلت ها و خلقیات پسندیده را فراهم نماید. آنها می توانند با رفتار خود و با هوشیاری، زمینه را برای آموزش مفاهیم دینی مهیا سازند.(4) چراکه عمل و رفتار پدر و مادر تاثیر عمیق و ریشه داری شبیه وراثت طبیعی در فرزندان دارد.(5)
    هرچند اثرپذیری فرزندان فرصت مناسبی را برای تربیت آنان فراهم می کند، برخی از والدین بدون توجه به نقش الگویی خود، برخلاف اهداف تربیتی خویش عمل می کنند:
    “اگر من و شما با عاطفه، محبت و دلسوزی مراقب پدر و مادر بودیم بچه ها خود به خود این را یاد می گیرند. خانم، دختر شما که در خانه ده ها بار ناظر بوده که به شوهرتان گفتید: آخر من تا کی باید در پرستاری کردن از مادرت باتو همکاری کنم؟! چه انتظاری دارید که این دختر، فردا پرستار شما و شوهرتان باشد؟”(6)
    از نظر شهید بهشتی بسیاری از ضعف های تربیتی که در بزرگسالان دیده می شود حاصل تربیت های ناخواسته والدین بوده است. به عنوان مثال از علل عمده ای که بچه ها تارک الصلوه می شوند یا به نماز اهمیت نمی دهند این است که پدرشان با نماز این چنین برخورد می کرده است.(7)
    تضاد میان دو نسل
    از مسائل بسیار مهم اجتماعی زمان حاضر، درگیری دو نسل نوسال و جوان سال با نسل قبل از آن است. از نظر تعالیم اسلام این درگیری در دو حوزه صورت می پذیرد. اول: درگیری دو نسل بر سر حق و باطل، عدل و ظلم، خیر و شر. دوم: رعایت حدود و حقوق پدر و مادر و فرزندان و حقوق متقابل.(8)
    شهید بهشتی با تبیین ویژگی های جوانان و نوجوانان از قبیل حق گرایی، حق دوستی، حق پرستی، خیردوستی و عدل دوستی، این ویژگی ها را در اغلب جوانان بیشتر از سایر افراد دانسته است و آن را زمینه مساعد خدادادی برای بهره برداری شایسته می داند و بی توجهی به آن را تیره بختی می نامد.(9)
    براساس تبیین ایشان، جوانان می خواهند مطابق گرایش فطری خود، به حق عمل کنند و آن را در والدین نیز مشاهده نمایند ولی نسل قدیم ترمز نسل جدید می شود و اجازه بالندگی و رشد را به آنان نمی دهند.(10) این در حالی است که اسلام این درگیری ها را نه شوم دانسته و نه بد تلقی کرده، بلکه آن را عامل تکامل، تحرک و پویایی جامعه، معرفی نموده است.(11)
    البته گاهی نیز نسل جدید ترمز نسل قدیم می شود و آن زمانی است که عشق و علاقه والدین به فرزندان مانع حرکت آنها در مسیر رشد و تعالی می شود. جلوگیری از این آسیب در درون خانواده، تنها زمانی امکان پذیر است که در خانواده، “حق” محور باشد و همه در برابر حق تسلیم باشند.(12)

چهارشنبه 29/3/1392 - 12:29 - 0 تشکر 612895



    1-2: دوستان و همسالان
    تاثیر همسالان و دوستان در رشد شخصیت و رفتار کودکان مقام دوم را دارد .دوستان و همسالان می توانند برخی از رفتارها را در کودکان تقویت نمایند یا تغییر دهند.(13) به همین دلیل، والدین باید در انتخاب دوست برای فرزندانشان مشارکت فعال داشته باشند. آنان به حکم طبیعت به دنبال همبازی و رفیق می روند. اگر خانواده برای آنان همبازی و رفیق متناسب با معیارهای تعلیم و تربیت اسلامی تامین نکند سراغ دوستان فاسد می روند و تلاش خانواده در تربیت آنها خنثی یا کم اثر می شود.(14)

چهارشنبه 29/3/1392 - 12:30 - 0 تشکر 612897

1-3: رسانه ها

    نقش رسانه ها بویژه رسانه های جمعی سمعی و بصری در تکوین شخصیت آحاد جامعه بخصوص جوانان و نوجوانان نقشی غیرقابل انکار است. این رسانه ها با استفاده از ابزارهای هنری در شناخت، نگرش و رفتار دانش آموزان اثر می گذارند.
    متولیان تعلیم و تربیت، باید باتوجه به میزان اثرگذاری این رسانه ها از آنها بهره گیری نمایند و از انحصار در استفاده از ابزارهای نوشتاری خارج شوند.(15)
    باتوجه به تنوع و اثرگذاری رسانه ها چنانچه آنها هماهنگ با برنامه ریزی های نهادهای تربیتی گام بردارند می توانند نقش بسیار مثبتی را برای رسیدن به اهداف تربیتی ایفا کنند. در غیر این صورت آسیب زا می باشند و فرآیند تربیت رامختل می نمایند: شهید بهشتی با اذعان به این مهم می گوید:
    “هر قدر برگوش او (دانش آموز) بخوانیم (تبلیغ کنیم) او یک خبر در روزنامه می خواند، یک تصویر در روزنامه می بیند، یک گزارش در تلویزیون می بیند، یک فیلم در فلان جا می بیند از زندگی دیگران و وضع دیگران و شکل کار دیگران مطلع می شود و دلش در خانه دیگران است.”(16)


چهارشنبه 29/3/1392 - 12:31 - 0 تشکر 612898

    1-4: محیط و عوامل اجتماعی
    شهید بهشتی با تاکید بر نقش ویژه محیط اجتماعی در فرآیند تعلیم و تربیت، چگونگی تاثیرگذاری آن در بیانی زیبا این گونه ترسیم می کند:
    “همان گونه که یک گل خوشبوی لطیف نازک، خیلی زودتر در برابر عوامل فساد متاثر و منفعل می شود و به فساد و پژمردگی می گراید، روح لطیف آدمی به مراتب از جسم او برای آلوده شدن حساس تر و آماده تر است و به دلیل خاصیت قبول و انفعالش ضمانت بیشتری می خواهد تا در برابر عوامل فساد محیط مصون بماند.”(17)
    در عین حال، اثرگذاری عوامل اجتماعی و اثرپذیری انسان از آنها را محدود می داند:
    “هیچ انسانی محکوم هیچ غیراجتماعی نیست ولی کیفیت و روابط و مناسبات اجتماعی و اقتصادی روی انتخاب آگاهانه انسان اثر می گذارد اما نه در حد جبر بلکه در حد اینکه انتخاب او را آسان تر یا دشوارتر، رفتن او را به این سو یا آن سو، آسان تر یا دشوارتر کند.”(18)
    شهید مطهری(ره) نیز در بیانی جذاب نقش محیط را این گونه تبیین کرده است:
    “خداشناسی و خداپرستی طبعا مستلزم یک نوع تعالی روحی خاصی است، بذری است که در زمینهای پاک رشد می کند زمینهای فاسد و شوره زار، این بذر را فاسد می کند و از میان می برد.”(19)
    از همین رو شهید بهشتی همه محیط ها برای شکوفایی و باروری انسان را یکسان نمی داند: محیط هایی هستند که باروری و رشد نیک خواهی، خیرخواهی و خداخواهی انسان را آسانتر می کنند و برعکس محیط هایی هستند که ضمن تضعیف ارزشهای مذکور، فضا را برای شیطان پرستی، هواپرستی و تباهی فراهم می آورند. از همین رو اسلام برخلاف لیبرالیسم نسبت به فساد و صلاح جامعه بی تفاوت نیست.(20)
    “یکی از جنبه های بسیار مهم در وظیفه بزرگ و خطیر امر به معروف و نهی از منکر دعوت زبانی و عملی به خیر این است که محیط اجتماعی را برای پرورش استعدادها و آمادگی خیر در توده ها آماده می کند و به عکس، جامعه ای که در او گناه و فساد و تباهی و ظلم و ستم و عدوان رواج دارد چنین جامعه ای محیط مساعدی برای رشد نقطه های ضعف بشری و پژمردگی نقطه های قوت و خیر بشری است. حساب امر به معروف و نهی از منکر، ... حساب محیط سازی است. محیط سالم برای پرورش سالم و صحیح استعدادهای خیر نهفته در انسانهاست، مسئله بهداشت محیط اجتماعی است.”(21)
    در نظام اسلامی هر گونه آزادی که زمینه فساد محیط را آماده کند ممنوع است چرا که:
    “این نوع آزادی زمینه اجتماعی را برای آسان تر شدن نفوذ فساد در انسان های دیگر و به بیراهه کشاندن انسان های دیگر را آماده می سازد و نظام اسلامی در اداره جامعه باید مواظب این انحراف باشد.”(22)

چهارشنبه 29/3/1392 - 12:32 - 0 تشکر 612899

1-5: حکومت

    آسیب های ناشی از ناحیه حکومت از مهمترین آسیب ها در تربیت دینی است. حکومت ها به فکر و عمل جامعه جهت می دهند و اندیشه ها و باورهای خود را در میان مردم می گسترانند. سخن امام علی(ع) ناظر به همین مسئله است:
    “الناس بامرائهم اشبه منهم بآبائهم”(23)
    “مردم - در روش های اخلاقی و صفات اجتماعی - به حکومت های خود بیشتر شباهت دارند تا به پدران خویش.”
    به همین دلیل شهید بهشتی در پاسخ به این سوال (مقدر) که وظیفه مسلمانان در این خصوص چیست؟ می گوید: بر هر انسان مسلمان متعهدی لازم است که محیط را برای سالم زیستن خود و دیگران پاک نگه دارد و این زمانی اتفاق می افتد که مومنان عمل کننده به ایمان و اهل ایمان و عمل، قدرت را در دست بگیرند و بر کافران ناسپاس حق ناشناس حق کش پیروز شوند.(24) و معتقد است که:
    “آن قدر که عمال و کارگزاران جامعه به فکر و عمل جامعه جهت می دهند خطبا و داعیان جامعه نمی توانند آن اندازه به فکر و عمل جامعه جهت بدهند.”(25)
    بنابراین اگر حکومت، حکومتی باشد که سرشتش، سرشت عدل، حق، خدانگری، خداخواهی، خدمت به خلق خدا نباشد، این باورها قادر به رشد کردن و بالیدن در آن جامعه نمی شوند.(26)
    از سوی دیگر، آن زمان که حکومت، حکومت اسلامی باشد و مومنان، قدرت را در دست گرفته باشند، تربیت دینی از ناحیه ای دیگر ممکن است آسیب ببیند. به عقیده ایشان اگر در حکومت دینی و اسلامی، تلاش و کوششی و جهاد و جنبشی در راه آرمان ها و باورهای دینی صورت نگیرد، نه تنها دیگران بلکه مردم جامعه اسلامی نیز از آن رویگردان می شوند و زمینه انحراف جوانان فراهم می شود.(27)

چهارشنبه 29/3/1392 - 12:33 - 0 تشکر 612900

2- آسیب های تربیت دینی در حوزه “منابع و محتوا”

    2-1:حذف عقل از منابع شناخت
    گروهی از مسلمانان از جمله اشعری ها معتقدند که عقل انسان قابلیت فهم شرع و و حق دخالت در شناخت احکام و معارف اسلامی را مطلقا ندارد. آنها آموزه های دینی را اصولی یکسره تعبدی و فاقد پشتوانه و دلیل عقلانی می دانند(28) شهید بهشتی منشا این خطای خطرناک را این گونه بیان کرده است.
    “با کمال تاسف عده ای در جهت تقویت وابستگی انسان مسلمان به کتاب و سنت و محکم کردن پایگاه حجیت و ارزش و سندیت کلام خدا و سنت رسول خدا(ص) به سوی افراط رفتند. این در حالی است که عدم شناخت خوب و بد توسط انسان، به راستی خطرناک می باشد.”(29)
    این تصور درحالی است که یکی از اهداف تربیت دینی درادیان الهی، تربیت انسان عاشق عاقل است نه عاشق بی عقل. انسانی که با مطالعه و تفکر در زمینه ها و مقتضیات و با درک درست از استعدادها و آمادگی خود، راه مناسب را انتخاب نماید(30) اسلام می خواهد بشر با شناخت روشن اندیشه تحلیلگر (عقل) خود از بدیهی ترین نقطه ها و با روشن ترین روندها آغاز کند و پیش برود. اسلام از وحی و پیغمبر شروع نمی شود بلکه از روشن ترین شناخت های به دست آمده از عقل بشر شروع می شود.(31)
    به عقیده صاحب نظران تعلیم و تربیت، غیر عقلانی معرفی کردن معارف و احکام دینی، پیامدهای خطرناکی دارد، از جمله آنکه باعث می شود تربیت دینی بر پایه های سست و لرزان بنا شود که خود عدم تقید به احکام اسلامی را در پی خواهد داشت.(32)
    شهید بهشتی این آسیب را چنین تبیین می کند:
    تجربه نشان داده است آدم های خیلی متدین که سعی دارند مطابق با قالب های شریعت زندگی کنند اگر بی دین شوند از کثیف ترین، رذلترین و ناجوانمردنه ترین انسان ها از آب در می آیند. این درحالی است که در افراد دیگری که به خدا و دین و پیامبر و قرآن معتقد نیستند، یک نوع جوانمردی، ادب، عاطفه و نیکی قابل رویت است. چرا؟
    والدینی که از آغاز کودکی فرزندشان در تربیت و ترغیب او به کارهای نیک، آنها را وابسته به امر خدا و ترهیب از کارهای زشت، به نهی خدا استناد کرده اند، ذهن، منش و شخصیت عملی و رفتاری او را به یک نقطه ای مبدا (خدا) متصل کرده اند. حال که این مبدا از دست او گرفته شده و بی خدا شده، تمام آنچه هم به دنبالش بوده می رود و دیگر هیچ چیز برایش باقی نمی ماند. این درحالی است که در زندگی انسانی که معتقد به خدا نبوده یا اگر بوده در تربیت او نقش منحصر به فرد نداشته، این اتفاق رخ نمی دهد. دینی که اشعریون درست کردند انصافا سرنوشتش همان است.(33)
    از دیگر آسیب ها که شهید بهشتی در حوزه منابع به آن اشاره می کند، محدود نمودن منابع و مآخذ شناخت دین به قرآن کریم با شعار “حسبنا کتاب الله” می باشد.(34)

چهارشنبه 29/3/1392 - 12:33 - 0 تشکر 612901


    2-2: انحراف مفاهیم دینی
    ایشان آسیب ها در حوزه انحراف مفاهیم دینی را در اشکال زیر معرفی می کند:
    1- التقاط؛ در شکل نوآوری و نوپردازی به منظور قابل قبول کردن اسلام برای کسانی که دستخوش افکار مادی شده اند.(35)
    2- تفسیر به رای(36)، تاویل های انحرافی درباره آیات قرآن کریم(37) و برداشت های غلط و استنباط های نابجا از منابع دینی(38)
    3- تمسک و استناد به روایات غیر صحیح، مخدوش و مجعول که هیچ نسبت و ارتباط اصیلی با قرآن کریم و پیشوایان اسلام ندارند(39)
    در دوران معاصر تحریف مفاهیم و تعالیم دینی از جانب بیگانگان به صورت منظم و با برنامه ریزی کامل دنبال می شود. آنان برای متزلزل کردن بنیاد اسلام و تحت عنوان استشراق و تحقیق پیرامون اسلام به تحریف مفاهیم دینی می پردازند و از آنجا که نویسندگانی خوش قریحه، خوش قلم، اهل کار و مطالعه، خوش سلیقه و بویژه آشنا به سلیقه جوانان می باشند، اثر گذارند.(40)

چهارشنبه 29/3/1392 - 12:34 - 0 تشکر 612902

    پی نوشت ها:
    1- نقش آزادی در تربیت کودکان، ص 80
    2- بهداشت و تنظیم خانواده، ص 16
    3- نقش اسوه ها در تبلیغ و تربیت، ص 42-41
    4- نقش آزادی در تربیت کودکان، ص 89
    5- بهداشت و تنظیم خانواده، ص 42
    6- نقش آزادی در تربیت کودکان، ص 50
    7- سرود یکتاپرستی، ص 94
    8- نقش آزادی در تربیت کودکان، ص 50
    9- همان
    10- همان، ص 55
    11- همان، ص 57
    12- همان، ص 57
    13- روانشناسی کودک، ص 165
    14- نقش آزادی در تربیت کودکان، ص 140
    15- بایدها و نبایدها ، ص 142
    16- همان، ص 38
    17- سرود یکتاپرستی، ص 18-17
    18- آزادی، هرج و مرج، زورمداری، ص 44
    19- علل گرایش به مادیگری، ص 170
    20- آزادی، هرج و مرج، زورمداری، ص 47-46
    21- بایدها و نبایدها، ص 170
    22- آزادی، هرج و مرج، زورمداری، ص 80
    23- تحف العقول عن ال الرسول، ص 207
    24- نقش آزادی در تربیت کودکان، ص 43
    25- بایدها و نبایدها ، ص 158
    26- همان، ص 159
    27- همان، ص 84
    28- بایدها و نبایدها، ص 83
    29- همان، ص 78
    30- همان، ص 49
    31- حق و باطل از دیدگاه قرآن، ص 39
    32- آسیب شناسی تربیت دینی، ص 137
    33- بایدها و نبایدها، ص 75-74
    34- روش برداشت از قرآن، ص 55
    35- شریعتی جستجوگری در مسیر شدن، ص 72
    36- همان، ص 96 و روش برداشت از قرآن، ص 31-26
    37- همان، ص 52-44
    38- موسیقی و تفریح در اسلام، ص 25
    39- همان، ص 21 و روش برداشت از قرآن، ص 41
    40- نقش آزادی در تربیت کودکان، ص 123

برو به انجمن
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.