انجمن ها > انجمن اجتماعي > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
اجتماعي (بازدید: 779)
يکشنبه 7/8/1391 - 17:19 -0 تشکر 570040
چارچوب نظری، زوایا و بایسته‌های آن

 

چارچوب نظریِ را می توان با بیانی ساده‌این گونه تعریف کرد: «چارچوب نظری تحقیق عبارت است از نظریه‌ای که از سوی پژوهشگر، مناسب با مسئلة پژوهش تشخیص داده شده و طبعاً توسط وی جهت تحلیل داده‌ها بر اساس اصول و قواعد آن نظریه، انتخاب شده باشد».

خبرگزاری فارس: چارچوب نظری، زوایا و بایسته‌های آن

 

چکیده

کاربرد چارچوب نظری در پژوهش‌های تاریخی از جمله راه‌کار‌هایی است که طی سال‌های اخیر به عنوان یکی از شیوه‌های ارتقای سطح علمی مطالعات تاریخی پیشنهاد می‌شود. این در حالی است که زوایا و ابعاد این موضوع، که اساساً جزء اصول روش تحقیق در جامعه‌شناسی است، برای بسیاری از دانش پژوهانِ رشته تاریخ، مبهم و ناشناخته است.

بر این اساس، در این مقاله زوایا و ابعاد این موضوع، نظیر چرایی اقبال مورخان از نظریه‌های جامعه شناختی، چیستی چارچوب نظری، فواید کاربرد آن، محدودیت‌ها و معضلات چارچوب نظری، راه‌های دستیابی به چارچوب نظری منطقی، بومی‌سازی چارچوب نظری، مبانی و ضوابط بومی‌سازی چارچوب نظری با رویکرد اسلامی و چگونگی ارائة مدل تحلیل داده‌ها بر اساس چارچوب نظری منتخب، مورد بررسی و واکاوی قرار گرفته است.

کلید واژه‌ها: نظریه، چارچوب نظری، بومی‌سازی، تاریخ، جامعه شناسی و مدل تحلیل.

مقدمه

مسئله روش تحقیق در علوم انسانی و از جمله علم تاریخ، دیر زمانی است که دغدغه اندیشمندان این عرصه را برانگیخته و آنان راه‌کار‌ها و آیین‌نامه‌هایی را برای اتقان هرچه بیشتر نتایج و دستاورد‌های علوم انسانی ارائه کرده‌اند. در این ارتباط، یکی از راه‌کار‌هایی که برای ارتقای سطح مطالعات تاریخی از سوی صاحب‌نظران توصیه می‌شود، به کارگرفتن چارچوب نظری در پژوهش‌های تاریخی است.

و این در حالی است که کاربرد چارچوب نظری در این رشته، موضوعی نسبتاً جدید و ابعاد و زوایای آن، دست‌کم برای بسیاری از دانش‌پژوهان، مبهم و ناشناخته است. با توجه به نیازی که در این خصوص احساس می‌شود، در این مقاله برآنیم تا اهمّ زوایای چارچوب نظری را بررسی کنیم تا اولاً: حدود و ثغور و بایسته‌های آن مشخص شود؛ ثانیاً: نگاه ما به چارچوب نظری و انتظارات ما از آن منطقی‌تر گردد و در نهایت، با شناخت بهتر زوایا و ویژگی‌های چارچوب نظری، بستر ذهنی مناسب‌تری برای ارزیابی نظریه‌های علوم انسانی، به‌ویژه نظریه‌های جامعه‌شناسی47 که تناسب بیشتری با مسائل تاریخی داشته و نوعاً به عنوان چارچوب نظری انتخاب می‌شوند، فراهم گردد.

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:19 - 0 تشکر 570041

1. زمینه‌های اقبال مورخان به نظریه‌های جامعه‌شناختی


پیش از هر سخنی درباره ماهیت و ابعاد چارچوب نظری، لازم است خاطرنشان کنیم که اساساً روی آوردن مورخان به چنین مقوله‌ای که در حیطه علم جامعه‌شناسی است، اولاً:از باب اشتراکات بسیار علم جامعه‌شناسی و علم تاریخ ثانیاً: بده ـ بستان گستردة علوم انسانی، به‌ویژه این دو رشته علمی است.


نگاهی به تعریف «تاریخ» و «جامعه شناسی» بیانگر ارتباط نزدیک این دو رشته علمی است، زیرا علم تاریخ به بررسی رخداد‌های گذشته، به‌ویژه تحولات سیاسی ـ اجتماعی و اقتصادی کشور‌ها و ملت‌ها طی دوره‌ها و مقاطع مشخص می‌پردازد48 و حتی «تاریخ شفاهی» رخداد‌های معاصر را نیز بررسی و تحلیل می‌‌کند، همین‌طور جامعه‌شناسی، به‌ویژه جامعه‌شناسی کلان و پویا نیز با هدف کشف یا آزمون یک نظریه و قانون کلی، به بررسی و تحلیل روشمند سازمانها و نهادها و رفتار اجتماعی انسان در گذشته و حال می‌پردازد.49


بر اساس این دو تعریف، رفتار اجتماعی انسان‌ها و تحولات مربوط به سازمان‌ها و نهاد‌ها درگذشته و در دوران معاصر، هم در علم و هم در علم جامعه‌شناسی مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد. البته علم تاریخ، تحت عنوان «تاریخ طبیعی»، به مطالعه حوادث غیر اجتماعی و طبیعت بی‌جان، نظیر تحولات مربوط به گیاهان، جانوران، معادن و... نیز می‌پردازد،50 اما جامعه‌شناسی با این حوادث ارتباطی ندارد. از سوی دیگر، جامعه‌شناسی با تحلیل حوادث و تحولات جزئی در پی کشف قوانین کلی است، لکن تاریخ محض، چنین رسالتی برای خود قائل نیست.


به هرحال، بررسی و تحلیل حوادث و تحولات اجتماعی گذشته جزء وظایف و اهداف مشترک هر دو رشته علمی است که طبعاً، هم سویی و ارتباط تنگاتنگ دو علم را نشان می‌دهد، چنان‌که گفتار اندیشمندان هم در زمینه ارتباط وسیع تاریخ و جامعه‌شناسی نیز شاهد همین مدعاست. برای مثال، جاناتان ترنر، جامعه‌شناس می‌گوید:ما غالباً می‌خواهیم به عمق تاریخ بنگریم؛ در این نقطه است که تاریخ و جامعه‌شناسی با هم تلاقی می‌کنند. همة بنیان‌گذاران اولیة جامعه‌شناسی، به‌ویژه اسپنسر، مارکس و ماکس وِبِر،‌از تاریخ برای توسعه یا توضیح ایده‌های خود استفاده کرده‌اند. در دهه‌های اخیر نیز شاهد احیای چشمگیر تحقیق تاریخی برای آزمایش یا توضیح نظریه‌ها یا توصیف فراز و نشیب‌های حوادث در جوامع گذشته بوده‌ایم.51


گی روشه، جامعه‌شناس نیز می‌نویسد: جامعه‌شناسی از سه حوزة خارجی متأثّر می‌‌شود: نخست، از فلسفة تاریخ که جامعه‌شناسی در مراحل نخستین از آن گرفته شده است، دوم، از تئوری‌های بیولوژی، نظیر تئوری‌های تکامل گرایان، بالأخره از تاریخ که غالباً نادیده گرفته می‌شود در حالی‌که می‌توان ادعا نمود که بعضی از شاخه‌های جامعه‌شناسی در ابتدا به عنوان یک نوع تاریخ اجتماعی و یا به عنوان یک روش علمی در تاریخ تعریف شده‌اند، چنان‌که در آلمان، ماکس وبر در دفاع از رشتة تاریخ، جامعه‌شناسی را یک شاخه از تاریخ مقایسه‌ای و توجیهی عنوان کرد.52


پژوهشگری دیگر در این باره می‌گوید: «علوم اجتماعی و انسانی همه به مطالعة جامعة انسانی می‌پردازند و در شناخت کامل جامعه با یکدیگر همکاری می‌کنند.».53 وی سپس دربارة ارتباط خاص جامعه‌شناسی و تاریخ می‌نویسد: «شناخت پدیده‌های اجتماعی از دیدگاه جامعه‌شناسی منحصر به بررسی آن در زمان حال نیست، بلکه برای درک و تبیین کامل وقایع اجتماعی باید به گذشتة دور یا نزدیک آن توجه کرد.جامعه‌شناسی در این زمینه به علم تاریخ احتیاج دارد».54 علاوه بر این، اساساً تحقیق بر پایة اطلاعات تاریخی یکی از انواع پژوهش‌های جامعه‌شناسی معرفی شده است.55


یکی دیگر از صاحب‌نظران هر دو عرصه جامعه‌شناسی و تاریخ و از منظر نیاز تاریخ به جامعه شناسی می‌گوید: برای شناسایی روابط علت و معلولی میان پدیده‌ها و حوادث هر عصر باید از روش‌های متداول در جامعه‌شناسی بهره‌برداری کرد، چرا که حوادث اجتماعی وقتی در طول مورد مطالعه قرار گیرد، تاریخ، و چون در برش‌های عرضی بررسی شود، جامعه‌شناسی پای به میدان می‌گذارد. بنابراین، مورخ نباید از روش‌های متداول در جامعه‌شناسی برای بررسی تاریخ غفلت کند.».56


محققی دیگر در همین ارتباط و از همین منظر، ذیل مبحث «انواع علوم کمک‌کار در تاریخ‌نگاری»، وجوه مشترک تاریخ و جامعه‌شناسی و نیاز تاریخ به جامعه‌شناسی را موارد زیر شمرده است:


1. ‌تاریخ و جامعه‌شناسی هر کدام نوعی از پژوهش‌های تاریخی است.


2. مورخ غالباً از مواردی سود می‌برد که جامعه‌شناس از آن استفاده می‌کند.


3. تاریخ جدید و جامعه‌شناسی جدید، هر دو به وجهی از فلسفة تاریخ متأثرند.


4. مورخ همان‌گونه که از فلسفه در بیان مفاهیم و افکار عمومی سود می‌گیرد، از جامعه‌شناسی هم بهره می‌برد.


بر این مبنا، تاریخ و جامعه‌شناسی جدید، هر دو در پژوهش‌های انواع جامعه‌ها از یک روش پیروی می‌کنند.وی سپس می‌افزاید: «بنابر آنچه بیان شد و با تکیه بر نظر یکی از اندیشمندان معاصر، می‌توان گفت: تاریخ، جامعه‌شناسی گذشته، و جامعه‌شناسی، تاریخ حاضر است».57 اگرچه ممکن است سخن اخیر این پژوهشگر، خالی از تسامح نباشد، اما گفتة او و دانشمند مورد اشارة وی، به خوبی قرابت و هم افق بودن این دو رشتة عملی و طبعاً تناسب اصول روش‌‌شناسی علم جامعه‌شناسی را برای کاربرد در مطالعات تاریخی نشان می‌دهد.


علاوه بر این، تلاش دانشمندان برای دستیابی به یک روش تحقیق مناسب و کارآمد و استفاده از ایده‌ها و تجارب علوم مجاور و مشابه برای نیل به این هدف، اختصاص به مورخان ندارد، بلکه دیگر علوم و از جمله علم جامعه‌شناسی نیز به نوبة خود از تجارب و دستاوردهای روش‌شناسی دیگر علوم بهره برده و می‌برند. مارتین البرو58 می‌نویسد:جامعه‌شناسی اغلب کوشیده است از روش‌های علوم دیگر پیروی کند، اما همة علوم این کار را می‌کنند.


هر یک از علوم در داشتن ترکیبی متفاوت از این روش‌ها، با دیگر علوم تفاوت دارند و در عین حال، در برخی مسائل نیز با علوم دیگر وجه اشتراک دارند.59بنابراین، تکاپوی مورخان برای اصلاح و تکمیل روش تحقیقِ خود با بهره‌گیری از تجارب روش‌شناسی دیگر علوم انسانی، به‌ویژه با استفاده از نظریه‌های رشتة جامعه‌شناسی که اشتراک بسیاری با یکدیگر دارند، امری مطلوب و بر وفق رویة دیگر علوم، به‌خصوص علوم انسانی است.

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:19 - 0 تشکر 570042

2. تعریف چارچوب نظری60


چارچوب نظریِ تحقیق که از آن با عناوین دیگری چون طرح نظری مسئله تحقیق،61 الگوی تبیینی تحقیق62،63 الگوی تبیینی نظری تحقیق64و65 و چارچوب مرجع66 یا چارچوب داوری67 نیز یاد شده، ‌در گفتار صاحب‌نظران با عبارت‌های متفاوتی تعریف شده است. می‌توان این اصطلاح را با بیانی ساده‌این گونه تعریف کرد: «چارچوب نظری تحقیق عبارت است از نظریه‌ای که از سوی پژوهشگر، مناسب با مسئلة پژوهش تشخیص داده شده و طبعاً توسط وی جهت تحلیل داده‌ها بر اساس اصول و قواعد آن نظریه، انتخاب شده باشد».


با وجود این، مرور تعریف‌های یکه پژوهشگران عرصة علوم اجتماعی برای چارچوب نظری تحقیق ارائه کرده‌اند، می‌تواند افق دید ما را به این موضوع وسعت بخشد، از این رو با مرور مواردی از تعریف‌های ارائه شده در این زمینه، در پایان با یک جمع‌بندی، بحث خود را به پایان می‌بریم. اما نخست، مرور تعریف‌های ارائه شده برای چارچوب نظری:


بر اساس برخی تعریف‌ها، چارچوب نظری عبارت است از: «شیوة خاصی از نگریستن به زندگی انسان که طی آن، فرض‌های خاصی دربارة ماهیت واقعیت اجتماعی (روابط اجتماعی) عرضه می‌شود».68 برخی نیز گفته‌اند: «طرح نظری مسئله تحقیق، نگرش یا چشم‌انداز نظری است که تصمیم گرفته می‌شود برای بررسی مسئله‌ای که در پرسش آغازی سؤال اصلی تحقیق طرح شده است، پذیرفته شود».69


اندیشمند دیگری چارچوب نظری تحقیق را این گونه معرفی کرده است: «عینکی برای نگریستن و تفسیر کردن حوادث در جهان اجتماعی».70 محقق دیگری چارچوب نظری تحقیق را «منطق علم نوین» شمرده است.71 پژوهشگری دیگر، طرح نظری ‌را هر نظریه‌ای می‌داند که آموزه‌ها و مفاهیم آن به صورتی واضح تعریف شده، صورت کلی و عام به خود گرفته، قابل استناد باشد.72در فرهنگ علوم اجتماعی نیز این اصطلاح با عنوان چارچوب مرجع یا چارچوب داوری، این گونه تعریف شده است:اصطلاحی فنّی در روش‌شناسی است که به مجموعه‌ای از مفروضات بنیادی لازم برای محدود و معین کردن موضوع یا مضمون یک علم یا یک نظریه دلالت می‌کند.73


گرچه عبارت‌های پژوهشگران در باره تعریف چارچوب نظری، متفاوت است، اما این تعریف‌ها از نظر محتوا تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند و روی هم رفته می‌توان گفت که یک طرح یا چارچوب نظری در حوزة علوم اجتماعی، مجموعه‌ای نظام‌مند از فرضیه‌های اطمینان‌بخش و کم و بیش تجربه شده و تعمیم یافته در زمینة رفتار اجتماعی خاص انسان است که پایه و پشتوانه تحلیل‌ها و شکل استدلال‌های محقق را در یک طرح پژوهشی تشکیل می‌دهد و در همان حال، پژوهشگر سعی می‌کند در خلال تحلیل داده‌های خود، مصادیق جدیدی برای آن فرضیه‌های کلی ارائه کند.به عبارت دیگر، کار پژوهشگر در ارتباط با چارچوب نظری گزینش شده، تطبیق آن به عنوان مجموعه‌ای از قواعد کلی و منسجم بر مصادیق جدید است.با توجه به ارتباط تنگاتنگ بحث چارچوب نظری با اصطلاح نظریه،74 لازم است دربارة مفهوم این اصطلاح نیز تأملی داشته باشیم.


در یک تعریف موجز، نظریه عبارت است از: قضایا و گزاره‌های انتزاعی و کلی و نظام‌مند و در عین حال، قابل آزمون که ناظر به تبیین روابط علی میان پدیده‌ها یا تبیین چیستی و چگونگی یک پدیده یا یک شیء است،75 چه این گزاره‌ها از طریق استقرا به دست آمده باشد، چنان‌که مورد تأکید تجربه‌گرایان است، و چه از راه‌های دیگری همچون قیاس یا پیش‌فرض‌های اعتقادی و فرهنگی مورد قبول، چنان‌که عقل‌گرایان قائل‌اند.76 طبعاً از نظر عقل‌گرایان، چارچوب نظری نیز می‌تواند برگرفته از مبانی اعتقادی و فرهنگی پذیرفته شده پژوهشگر باشد، اما به هر حال، این آموزه‌ها به بوتة آزمایش گذاشته می‌شود.

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:20 - 0 تشکر 570043

3. فواید چارچوب نظری


گرچه از خلال تعریف‌های ارائه شده برای چارچوب نظری، تا حدودی فایده‌ها و کاربردهای آن مشخص شد، با وجود این، یادکرد فواید مشخص استفاده از چارچوب نظری در پژوهش، علاوه بر پاسخ دادن به چرایی این اقدام از سوی مورخان، می‌تواند به طور غیرمستقیم حدود و ثغور چارچوب نظری را نیز بیان نموده، مکمّل مطلب پیشین باشد.ضمن اینکه لازم است در همین جا بار دیگر این نکته یادآوری ‌شود که این سخنان که ذیلاً ملاحظه می‌شود، مستقیماً ناظر به روش تحقیق در حوزة علوم اجتماعی است که البته، به مرور، به پژوهش‌های تاریخی نیز راه یافته است.


در عین حال، شکی نیست که استفاده از چارچوب نظری در پژوهش‌های اجتماعی، اهمیت بیشتری دارد و طبعاً با تأکید بیشتری نیز همراه است، زیرا چه بسا در یک پژوهش تاریخی در آن حد از اهمیت و ضرورت نباشد. به هرحال، نظر به اهمیت موضوع، متن گفتار صاحب‌نظران در باب فواید کاربرد چارچوب نظری در پژوهش را ذیلا مرور می‌کنیم.


یکی از پژوهشگران در این‌باره می‌نویسد: برخی تصور می‌کنند که می‌توانند بدون نظریه چارچوب نظری نیز یک تحقیق را انجام دهند. این گونه تحقیقات گرچه ممکن است در موارد استثنایی به بخش‌هایی از واقعیت‌ها بینجامد، اما... هر کس تئوری‌ها را بهتر بشناسد، بهتر می‌تواند از پس مسئلة مورد تحقیق برآید. تئوری‌ها کمک می‌کنند که ما محیط بیرونی خود را به طور سیستماتیک‌‌تر ادراک کنیم و مسائل را به طور هدفمندتر کشف نماییم و این مسائل را در قالب‌‌های وسیع‌تر، یعنی در یک شبکة وسیع‌تر از روابط علی تبیین کنیم.77


مارتین آلبرو نیز می‌نویسد: «هیچ پژوهشی بدون نظریه کارساز نیست زیرا نظریه به معنای ارتباط اندیشه‌هاست.78 ... هدف جامعه‌شناسی، آشکار ساختن حقایقی دربارة جامعة انسانی است. بنابراین، نظریه‌هایی را دربارة چگونگی کارکرد جوامع و روش مطالعة آنها مطرح می‌کند».79


پژوهشگری دیگر درباره فواید چارچوب نظری می‌نویسد: اینکه چرا به نظریه نیاز داریم؟ و به عبارت دیگر، داشتن چارچوب نظری چه ضرورتی دارد؟ پاسخ این است که اگر قادر باشیم مشاهده‌ها را طبقه‌بندی و توصیف کنیم و هم چنین اگر بتوانیم جریان وقوع حوادث را توصیف کنیم، در این صورت آنچه باید بگوییم، گفته‌ایم به نظر می‌رسد که نظریه فقط به این دلیل وجود دارد که توصیف‌ها و طبقه‌بندی‌ها کامل و کافی نیستند....، زیرا همیشه در مشاهدات ما اشتباهاتی وجود دارند و غالباً حوادث و پدیده‌هایی رخ می‌دهند که به دلایلی قابل مشاهده نیستند... نظریه علی رغم محدودیت‌های زمانی و لزوم حساسیت و دقّت در مشاهدات، همواره به عنوان وسیله‌ای برای جلوگیری از اشتباهات مورد نیاز است.80همچنین پژوهشگر دیگری فواید زیر را برای چارچوب نظری شمرده است:


1ـ نظریه می‌تواند افکار جدیدی را در روند حلّ مسائل نظری برانگیزد، 2ـ ‌نظریه ممکن است الگوهایی از موضوعات و مسائل مورد بحث ارائه دهد، به طوری‌که بتوان یک توصیف جامع و طرح‌گونه از آنها عرضه کرد، 3ـ نظریه ممکن است الهام‌بخش فرضیات علمی تازه‌ای باشد.81 ... نظریة جامعه‌شناختی محصول خودآگاهی اجتماعی و جزء ضروری تفکر است که با آشکار ساختن مسائل نامرئی و غیر آگاهانه، درک روشن مسائل اجتماعی را ممکن می‌سازد.82


و بالأخره برخی، فواید چارچوب نظری را این‌گونه مطرح کرده‌اند: در پرتو چارچوب نظری انتخاب شده برای مطرح کردن مسئله تحقیق است که پرسش آغازی سوال اصلی تحقیق صورت قطعی و معنای دقیقش را پیدا خواهد کرد و همچنین مسیری که در آن پاسخی برایش جست‌وجو خواهد شد، مشخص می‌گردد. اگر پرسش آغازی از قبل به صورت دقیقی فرمول‌بندی نشده باشد، انتخاب چارچوب نظری فرصت نهایی برای فرمول‌بندی صحیح و دادن معنایی خاص و دقیق به آن است که ضمناً هدف غایی تحقیق را نیز مشخص می‌کند.83


می‌توان گفت که انتخاب یک چارچوب نظری برای مسئلة تحقیق در عین حال عبارت است از تعریف دقیق موضوع تحقیق و انتخاب نگرشی برای بررسی این موضوع، مثلاً تحلیل علت‌ها، تحلیل کارکرد‌ها یا تحلیل ارزش‌ها... . آنچه در اینجا اهمیت دارد، طرفداری از این یا آن مفهوم نظری نیست، بلکه نشان دادن مقتضیات انتخاب یک چارچوب نظری است و اینکه باید آن را حتماً با بصیرت تمام انتخاب کرد. تنها در این صورت است که محقق آمادگی گسستن از سوابق ذهنی، پیش‌داوری‌ها و توهماتِ روشن‌بینی را پیدا خواهد کرد.84


منظور از نقل متن گفتار اندیشمندان، تبیین هرچه روشن‌تر فواید مورد انتظار از کاربرد چارچوب نظری در پژوهش بود با وجود این، در یک جمع‌بندی از گفتار صاحب‌نظران یاد شده، فواید کاربرد چارچوب نظری در پژوهش را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:


1ـ شفاف‌سازی ابعاد و زوایای مسئله تحقیق و مفاهیم مرتبط با آنها.


2ـ‌پرتوافکنی به ماهیت حیات اجتماعی و ترسیم‌‌ساز و کار کلی پیدایش پدیده‌ها و حوادث‌اجتماعی و معرفی عوامل تأثیرگذار در روند تحولات جامعه و متقابلاً، اصلاح ذهنیت‌های توهمی و پیش‌داورانه در خصوص چگونگی شکل‌گیری حوادث و فرایندهای اجتماعی و عوامل مؤثر در روند تحولات جامعه.


3ـ راهنمایی پژوهشگر در حین پژوهش برای گردآوری اطلاعات ارزشمند و مؤثر در شناخت و تحلیل پدیده‌های اجتماعی.


4ـ ارائة الگویی منسجم به منظور چگونگی تحلیل داده‌ها و اطلاعات گردآوری شده.

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:20 - 0 تشکر 570044

4. محدودیّت‌ها و معضلات چارچوب نظری


نکتة دیگری که در ارتباط با چارچوب نظری در خور توجه است، محدودیت تعداد نظریه‌های اجتماعی از سویی و محدودیت گسترة پوششی هر یک از نظریه‌ها در مقایسه با مسائل پژوهشی از سوی دیگر و کثرت و تنوّع مسائل مورد پژوهش از طرف سوم است. در ارتباط با محدودیت تعداد و انواع نظریه‌های جامعه‌شاختی، گفتنی است که پژوهشگران این عرصه، به این نکته تصریح دارند که در برابر تعداد بی‌شمار مسائل اجتماعی و انسانی مورد پژوهش، شمار معدودی نظریه وجود دارد. فرامرز رفیع‌پور پس از بیان ضرورت به کارگیری نظریه (چارچوب نظری) در پژوهش و فواید آن، می‌نویسد:


نکات فوق ممکن است این تصور را به وجود آورد که دانشمندان در رشته‌های مختلف علوم، از جمله علوم اجتماعی، به همه چیز مسلط هستند و برای هر مسئله، تئوری و روش و تکنیک مناسب دارند.چنین تصوری صحیح نیست و به نظر نمی‌رسد که دانشمندان هرگز بتوانند روزی چنین ادعایی را بنمایند، زیرا دامنه مسائل به طور نامتناهی، گسترده و تئوری‌ها و روش‌های ما نسبت به گستردگی آن مسائل، بسیار محدوداند.85


رفیع پور همچنین می‌نویسد: همیشه این طور نیست که تئوری‌ها راحت یافت شوند و مسئله به طور مشخص در شبکة روابط علی یک تئوری قرار گیرد. تعداد تئوری‌های علوم اجتماعی، مانند بقیه علوم، محدود هستند و برای تبیین پدیده‌های اجتماعی متعدد که تعدادشان به علت کثرت، غیر قابل شمارش است، کافی نیستند، لذا، برقرار کردن ارتباط بین یک مسئله جدید و تئوری‌های موجود دشوار است.86


با توجه به اینکه این سخنان از سوی افراد متخصص این فن ارائه شده و نیز گفتار دانشمندان بعدی مؤیّد این سخنان است، ظاهراً چنین هشداری چندان دور از واقع نباشد.گفتار جاناتان ترنر نیز مؤید ادّعای رفیع‌پور است. ترنر اساس نظریه‌های جامعه‌شناسی موجود را چهار نظریه کلی دانسته‌که البته در درون هر کدام از این چهار نظریه کلان، نظریه‌های جزئی‌تری نیز شکل گرفته و توسعه یافته است. این چهار نظریه عبارت‌اند از:


 1ـ‌کارکردگرایی،87 2ـ کشمکش و تضادگرایی،88 3ـ کنش متقابل‌گرایی،89 4ـ سود و فایده گرایی.90و91 بنابراین، محدود بودن تعداد و انواع نظریه‌ها که خواه ناخواه این نظریه‌ها براساس شرایط و نگرش‌های خاصی شکل گرفته‌اند از یک سو، و انبوه بودن مسائل اجتماعی رنگارنگ که هر کدام ویژگی‌های خاص خود را دارد از سوی دیگر، انتخاب یک نظریه از میان نظریه‌های موجود را توسط پژوهشگر با دشواری‌های عدیده روبه‌رو می‌سازد.


همان‌گونه که اشاره شد، محدودیت گسترة پوششی نظریه‌ها در ارتباط با ابعاد یک مسئلة‌پژوهشی نیز، مشکلِ دیگر فراروی پژوهشگران، در انتخاب چارچوب نظری است که اهل فن بدان نیز وقوف یافته و هشدارهای لازم را داده‌اند. یکی از صاحب‌نظران در این زمینه می‌نویسد:الگوهای تبیینی چارچوب‌های نظری علوم اجتماعی دیدگاه‌های گوناگونی را ارائه می‌دهند و هر یک از آنها بینش‌هایی را عرضه می‌دارند که دیدگاه‌های دیگر فاقد آنها هستند، اما هر کدام از این الگو‌های تبیینی جنبه‌هایی از زندگی اجتماعی را نادیده می‌گیرند.92


غلام عباس توسّلی نیز در مقام بیان کاربرد نظریه در پژوهش می‌نویسد: «باید گفت، نظریه هر چه باشد همواره از پاره‌ای جهات نارساست و دقیقاً با واقعیات عینی منطبق نمی‌شود».93فرامرز رفیع پور نیز همین مطلب را مفصل‌تر بیان کرده است. او می‌نویسد: محدودیت تعداد تئوری‌ها یک مشکل دیگری را می‌تواند در علوم اجتماعی به وجود آورد که چندان هم نادر نیست. محققی که می‌خواهد خود را به طور کامل با قواعد منطق علم نوین تطبیق دهد و بعد هم در قالب رشته و تئوری‌های مربوط به آن بماند، با این خطر مواجه است که مسئله و پدیدة مورد بررسی را به زور با یک تئوری‌در ارتباط بگذارد و یا آن را در قالب یک تئوری بفشارد؛ یک تئوری که اساساً ربطی به مسأله ندارد.94


وی سپس به نقل از فیجین، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه فلوریدا می‌نویسد: «وقتی دانشمندان بسیار متخصصانه عمل می‌کنند، مسائل و موضوعات مورد تحقیق را با یک دید محدود می‌بینند و در نتیجه در یک قالب بسیار تنگ از نظر تئوریکی و روشی باقی می‌مانند».95رفیع‌پور پیامد این نارسایی تئوری‌ها و چارچوب‌های نظری را این می‌داند که«یک محقق بر اساس آن تئوری‌های محدود، به دنبال علت‌هایی می‌گردد که علت واقعی مسئله نیستند و لذا مسئله را به طور کاملاً غلط تبیین می‌کند».96


همچنین او پیامد نارسایی مورد اشاره را برای کشورهای جهان سوم بیشتر می‌داند، چرا که تئوری‌های موجود در علوم اجتماعی، عمدتاً در کشورهای غربی و براساس مسائل و روابط علی موجود و نظام ارزشی آن جوامع ابداع شده‌اند، از این رو، این تئوری‌ها همیشه برای کشف و تبیین مسائل کشورهای جهان سوم مناسب نیستند و بسا که با الگو قرار دادن این تئوری‌ها در پژوهش، برخی از علل مسائل در جهان سوم دیده نمی‌شوند یا میزان تأثیرگذاری آن علل اشتباه ارزیابی می‌شود و یا اساساً چیزهایی که علت مسئله نیست به غلط علل مسئله معرفی می‌گردد و نهایتاً، پژوهشگر به نتایج شناختیِ اشتباهی می‌رسد.97


از این معضل که بگذریم، کاستی دیگری که در زمینة انتخاب یک چارچوب نظری فراروی پژوهشگران، به‌ویژه پژوهشگران شرقی و مسلمان قرار دارد این است که در حوزة علوم انسانی و اجتماعی برخلاف علوم طبیعی، تئوری‌های علمی، کم و بیش تحت تأثیر ارزش‌ها و مبانی فکری و فرهنگی عرضه کنندگان آنها قرار دارد.در چنین شرایطی، طبیعی است که این تئوری‌ها به هر میزان که متأثر از مبانی فکری و فرهنگی و ارزش‌های پردازشگران آنها باشد، از نگاه پژوهشگران دیگر جوامع و دیگر فرهنگ‌ها، واقع‌نما تلقی نگردد و پذیرفته نشود.98


تک عاملی بودن بسیاری از نظریه‌های اجتماعی موجود، یعنی تکیه بر روی یک عامل به عنوان منشأ و علت تام و تمام همة تحولات جامعه و نادیده گرفتن نقش دیگر عوامل، از دیگر مشکلات و معضلات فراروی پژوهشگران در انتخاب چارچوب نظری مناسب از میان نظریه‌های موجود است. در خصوص این معضل، ذیل عنوان «راه‌های دست‌یابی به چارچوب نظری منطقی»، اشارات و تصریحات اندیشمندان مرور خواهد شد.


در پرتو آنچه گذشت، می‌توان گفت که ترسیم چارچوب نظری برای پژوهش هیچ‌گاه به معنای پذیرش بی‌قید و شرط یکی از نظریه‌های موجود نیست و نباید باشد بلکه هر پژوهشگر، نه تنها حق دارد، بلکه ضرورت دارد با نگاه انتقادی به نظریه‌های موجود، متناسب با مسئلة تحقیق و متغیر وابسته یا متغیرهای مستقل آن، چارچوب نظری مناسب آن را تدوین و تبیین کند. شیوة دستیابی به چارچوب نظری منطقی و قابل قبول، مطلبی است که در ادامه به آن می‌پردازیم.

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:20 - 0 تشکر 570045

5. راه‌های دستیابی به چارچوب نظری منطقی


اندیشمندان عرصة علوم اجتماعی پس از روبه‌رو شدن که با محدودیت‌ها و نارسایی‌های چارچوب‌های نظری موجود در تبیین مسائل جدید پژوهشی، پیشنهادهایی به منظور حل این مشکل و دستیابی به چارچوب نظری مناسب برای هر مسئله، ارائه کرده‌اند. آنان معتقدند که لزومی ندارد پژوهشگر خود را به نظریه‌های موجود، محدود کند، زیرا گزینش نظریه‌ای از میان نظریه‌های موجود تنها یکی از راه‌های دستیابی به چارچوب نظری پژوهش است، بلکه پژوهشگر می‌تواند در این زمینه به صورت ابتکاری، چارچوب نظری جدیدی ارائه کند و آن را در فرایند پژوهش به بوتة آزمایش بگذارد.99


در عین حال، صاحب‌نظران به محققان تازه‌کار توصیه می‌کنند که، «ترجیحاً چارچوب نظری شناخته شده‌ای انتخاب کنند.»100 و این در شرایطی است که برخی پژوهشگران حوزه‌علوم اجتماعی، هیچ تقید و علاقه‌ای به نظریه‌های موجود ندارند، بلکه هر کدام، شخصاً اقدام به نظریه‌پردازی می‌کنند. ترنر با لحنی انتقادی به این گروه از پژوهشگران می‌نویسد:


نتیجه‌ای که این فرقه‌گری در ناحیة نظریه، برای جامعه‌شناسی دارد، آشکار کردن یک سری از رویکردهای نظری غالباً آزمایش نشده ولی جالب است که عینکی را برای نگریستن و تفسیر کردن حوادث در جهان اجتماعی فراهم می‌آورد.101به هر حال، یکی از راه‌های برون رفت از تنگنای کمبود چارچوب نظری مناسب، پردازش نظریة جدید برای چارچوب نظری تحقیق است. گزینش چند نظریه یا بخش‌هایی از چند نظریة مناسب با مسئلة مورد پژوهش و تلفیق آنها، شیوة دیگر دستیابی به الگوی نظری مناسب و منطقی است.


إرل ببی می‌نویسد:هر یک از الگوهای تبیینی که مورد بررسی قرار دهیم، شیوة متفاوتی دربارة نگریستن به زندگی انسان را نشان می‌دهد... . به شما توصیه می‌کنم که هر یک را بررسی کنید و به جای اینکه بخواهید دربارة غلط بودن یا درست بودن هر کدام حکم صادر کنید، ببینید که حوزة چه شناخت‌های تازه‌ای را بر روی شما می‌گشایند. و سرانجام، نمی‌توان الگوهای تبیینی را درست یا نادرست دانست؛ آنها به منزلة شیوه‌های نگریستن، ممکن است کما بیش سودمند واقع شوند. سعی کنید ببینید که این الگوهای تبیینی به چه ترتیب ممکن است برایتان مفید باشند.102


إریک سلبین103 نیز که کتاب انقلاب‌های نوین در امریکای لاتین (1993م) از جمله آثار اوست، طی مقاله‌ای با عنوان «انقلاب در جهان واقعی»، با نقد نظریة‌ساختارگرایی، پیشنهاد می‌کند که باید نظریه‌های جامعی تدوین گردد که طی آن، قدرت و اهمیت و نقش عوامل مختلف، به‌ویژه نقش مردم و گزینش‌های آگاهانه و ارادی آنان، و خصوصاً نقش نخبگان و قهرمانان در کنار قدرت و نقش ساختارهای اجتماعی در نظر گرفته شود.104


همچنین جان فورن به رغم تکیه بر نظریة «دولت محور» در تحلیل تحولات اجتماعی،105 خود اذعان می‌دارد که این الگوی تحلیلی، همه متغیرها و عوامل مؤثر در تحولات اجتماعی را پوشش نمی‌دهد؛ از‌این‌رو، به گفتة او، «در واقع، ممکن و گاهی هم مفید است که تحلیل‌های دولت محوری با برخی تحلیل‌های دیگر، مانند تحلیل تضاد و کشمکش طبقاتی به هم آمیخته شود».106


کم نیستند اندیشمندان دیگری که آنان نیز تلفیق نظریه‌های مختلف و استفاده از هر نظریه برای تحلیل بُعد یا ابعاد خاصی از پدیده‌های اجتماعی را توصیه می‌کنند. محمد امزیان در این باره می‌نویسد:جامعه‌شناسی در قرن بیستم، دیگر، تفسیرهای تک بعدی را قبول نمی‌کند و از این مرحله گذر کرده است. اینک تداخل نهادها و همکاری آنها امری کاملاً روشن است، به گونه‌ای که نمی‌توان گفت یک نهاد یا یک عامل، مؤثر یا متغیر مستقل است و بقیة عوامل و نهادها، متغیرهای وابسته به شمار می‌روند.107


امزیان سپس به نقل از یکی از جامعه شناسان غربی به نام «لئوپلد فون ویژه» آورده است: میراث جامه‌شناسی زیان بزرگی خواهد دید اگر تسامح را از دست بدهیم و حق هر صاحب حقی را در زمینه‌های خاص به او واگذار نکنیم. اگر فکر کنیم که با خاموش کردن تمام شمع‌های موجود در حاشیة یکی از حوزه‌های جامعه شناسی می‌توانیم به یک زمینه، نور بیشتری بتابانیم، اشتباه کرده‌ایم.108


ماکس وِبِر (1864ـ1920م) نیز با وجود اینکه او به صورت و شکل معتدلی از «نظریه تضاد طبقاتی» مارکس (1818ـ1883م) نظر موافق نشان می‌دهد،109 روی هم رفته مخالف نظریه‌های تک عاملی از قبیل نظریه اقتصادی مارکس است110 و متقابلاً به تأثیر عوامل متعدّد و در واقع، تلفیق نظریه‌های مختلف در تحلیل پدیده‌های اجتماعی اعتقاد دارد، از این‌رو، گاهی از نظریة ماکس وبر، با عنوان «کثرت گرایی علّی»111 و «کنش متقابل علّی»112یاد می‌شود.113


تالکوت پارسنز نیز معتقد است که هر نظریه تنها بخشی از واقعیت اجتماعی را منعکس می‌کند.114 همچنین او به متفکران قرن نوزدهم ایراد می‌گیرد که «آنها به سادگی فکر می‌کنند که تنها یک عامل (عامل اصلی) از قبیل وراثت، محیط جغرافیایی یا عامل اقتصادی قادر است مستقل از عوامل دیگر، نظام اجتماعی را زیر کنترل قرار دهد».115 طبعاً برای تبیین همة ابعاد حیات اجتماعی یا باید به تلفیق نظریه‌های مختلف پرداخت و یا به تدوین نظریه‌‌ای جامع اقدام کرد که سهم همة عوامل دست اندرکار در واقعیت اجتماعی را ادا نماید.


در این میان، پارسنز در دورة نخستِ تئوری پردازی‌هایش،116 در پی طرح نظری عامی بود که بتواند همة کنش‌های بشری را تبیین کند و او معتقد بود که نظریة او با عنوان «نظام اجتماعی» یا «کنش متقابل اجتماعی» و گاه با عنوان «متغیرهای الگویی» و «حق انتخاب ارزش‌ها» که طی آن، افراد در کنش‌های اجتماعی کم و بیش ارادی و اختیاری خود117 براساس یکی از انگیزه‌ها و ارزش‌های پنچ گانه عمل می‌کنند،118 از کارایی عام برخوردار است،119 گرچه بر این ادعای پارسنز ایرادهایی نیز وارد شده است.120


راه حل دیگر برای دستیابی به چارچوب نظری منطقی در پژوهش، اصلاح و تکمیل نظریة گزینش شده براساس واقعیت‌ها و ویژگی‌های خاص مسئله پژوهش و ویژگی‌های محیط و بستر مرتبط با مسئله است. فرامرز رفیع پور پس از اشاره به نارسایی‌های نظریه‌های موجود می‌نویسد:در نتیجه، برای تحقیق در کشورهای جهان سوم، اوّلا، چهارچوب تئوریکی تهیه شده نباید آنقدر تنگ و سفت و تغییر ناپذیر باشد که توجه و بینش محقّق به مسئله را محدود سازد و اجازة ورود علل دیگر را ندهد. ثانیاً، برای درک شرایط محیط مورد تحقیق، تحقیقات مقدماتی موشکافانه لازم است.121


وی در عین حال، پردازش چارچوب نظری جدید و حتی تلفیق چند نظریه و ارائة نظریه جامع الأطرافی را نیز رد نمی‌کند و می‌نویسد:برقرار کردن ارتباط بین یک مسئله جدید و تئوری‌های موجود دشوار است و باید به تئوری‌های کم و بیش هم جوار و یا حتی دورتر نیز مراجعه کرد و از این طریق، تئوری‌های موجود را گسترش داد و یا تئوری‌های جدید به وجود آورد. ... این فرایندی است پایان ناپذیر.122


در مجموع می‌توان گفت که از دیدگاه صاحب‌نظران عرصة علوم اجتماعی، پژوهشگر در تعیین چارچوب نظری تحقیق خود، چهار گزینه پیش رو دارد: انتخاب یکی از نظریه‌های موجود به طور کامل و بدون هیچ گونه تصرف در اصول و آموزه‌های آن، اصلاح و تکمیل یک نظریه پس از انتخاب، تلفیق چند نظریه و در نهایت، ارائة نظریه‌ای جدید براساس مطالعات تجربی یا بر اساس مبانی فرهنگی و سنت‌‌ها و ارزش‌های پذیرفته شده خود و به بوتة آزمایش گذاشتن آن برای اولین بار در حین پژوهش مورد نظر.


البته در صورت انطباق و سازگاریی کی از نظریه‌های موجود با مسئله مورد پژوهش، ترجیح با انتخاب آن نظریه است، چرا که چنین نظریه‌ای پیش از این نیز کم و بیش تجربه شده و استحکام و واقع نمایی مطمئن‌تری دارد. آنچه در این میان حائز اهمیت بسیار است، توجه به انطباق یک نظریه با مسئلة پژوهش و روابط متغیرهای مستقل و وابستة آن به طور کامل و فراگیر و در عین حال به صورت طبیعی و منطقی و به دور از هرگونه تحمیل و تعصب است.


پی نوشت:


  47. لازم به توضیح است که گرچه می‌توان وقایع تاریخی را از زاویه‌های هر یک از علوم انسانی مورد مطالعه قرار داد، با این وصف، نزدیک‌ترین زاویه مطالعاتی به نوع پژوهش‌های مورخان، زاویه جامعه‌شناختی است، از این‌رو در این نوشتار بر نظریه‌های جامعه‌شناختی تکیه شده است. شکی نیست مورخ می‌تواند به تناسب مسئله پژوهش خود از نظریه‌های دیگر علوم انسانی نظیر روان شناسی نیز استفاده کند.


48. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ترجمه محمد عزیز بختیاری و محمد فولادی، ص 62


I.S. Hornby, Oxford Advanced Learner,s Dictionary : "history"


49. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ص 40، 42، 62، 69.


50. محمد معین، فرهنگ فارسی، «تاریخ»؛ حسن عمید، فرهنگ فارسی، «تاریخ».


51. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ص62.


52. گی روشه، تغییرات اجتماعی، ترجمة منصور وثوقی، ص9، 10.


53. منصور وثوقی و علی اکبر نیک خلق، مبانی جامعه شناسی، ص33.


54. همان، ص35.


55. بهروز نبوی، مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص63، 65.


56. علیمحمد ولوی، دیانت و سیاست در قرون نخستین اسلامی، ص26.


57. صادق آئینه‌وند، علم تاریخ در گسترة تمدن اسلامی، ج1، ص392، 393. لازم به توضیح است که گفتة پایانی این محقق ناظر به جامعه شناسی خُرد است که به موضوعات اجتماعی حاضر و معاصر می‌پردازد.


58. Martin Albrow.


59. مارتین البرو، مقدمات جامعه شناسی، ترجمة منوچهر صبوری کاشانی، ص66.


60. لازم به ذکر است که آنچه در این نوشته از اصطلاحات و کلید واژه‌ها در ارتباط با مسئلة چارچوب نظری تحقیق و بومی‌سازی آن و بومی‌سازی چارچوب نظری با رویکرد اسلامی به کار می‌رود، بر اساس ادبیات متداول در این عرصه است. شکی نیست اهل نظر ممکن است در این زمینه، اصطلاحات و ادبیات گویاتر و دقیق‌تری پیشنهاد کنند یا به کار ببرند که طبعاً چنین ابتکارات و پیشنهاداتی در جای خود ارزشمند و مغتنم است.


61. ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمه عبدالحسین نیک‌گهر، ص81؛ احد باقرزاده، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص98.


62. Paradigm of research.


63. اِرل بَبی، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمه رضا فاضل، ج1، ص97.


64. teheoreticl paradigm of research.


65. اِرل بَبی، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، ج 1، ص98.


66. Frame of refrence.


67. جولیوس گولد و ویلیام ل.کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ص336، «چارچوب مرجع».


68. اِرل بَبی، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، ج1، ص98، 118.


69. کیوی، ریمون و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمه عبدالحسین نیک‌گهر، ص81؛ احد باقرزاده، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص98.


70. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ص 51.


71. فرامرز رفیع پور، تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، ص14.


72. غلام عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه شناسی، ص29.


73. جولیوس گولد، ویلیام، ل.کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ص336.


74. Theory


75. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ص47، 48، 68، 71؛ اِرل بَبی، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، ج1، ص63، 64، 120؛ محمدرضا حافظ‌نیا، مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، ص34، 35؛ غلام‌عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه‌شناسی، ص24، 25؛ جولیوس گولد، ویلیام، ل.کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ص856، 857 «نظریة جامعه شناسی».


76. غلام‌عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه‌شناسی، ص 24 و 25؛ محمدرضا حافظ‌نیا، مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، ص34.


77. فرامرز رفیع‌پور، تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، ص12.


78. مارتین البرو، مقدمات جامعه‌شناسی، ص56.


79. همان، ص66.


80. علی دلاوری، مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، ص70. با اندکی اقتباس در عبارات آغازین.


81. غلام‌عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه‌شناسی، ص 29.


82. همان، ص28.


83. ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص89، 90.


84. همان، ص92، 93.


85. فرامرز رفیع‌پور، تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، ص12.


86. همان، ص13.


87. functional theory.


88. conflict theory.


89. interactionist theory.


90. utilitarian theory.


91. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ص51، 57، 71.


92. اِرل بَبی، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، ج1، ص98.


93. غلام‌عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه‌شناسی، ص27.


94. فرامرز رفیع‌پور، تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، ص14.


95. همان.


96. همان.


97. فرامرز رفیع‌پور، تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، ص14، 15.


98. رک. محمد محمد أمزیان، علوم اجتماعی از اثبات گرایی تا هنجارگرایی، ترجمه عبدالقادر سواری، ص237، 238.


99. ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص81، 88، 89؛ احد باقرزاده، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص99.


100. همو، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص96.


101. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ص51.


102. اِرل بَبی، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، ج1، ص98.


103. Ericselbin


104. اریک سلبین، «انقلاب در جهان واقعی»، به نقل از: جان فورن، نظریه‌پردازی‌های انقلاب‌ها، ترجمة فرهنگ ارشاد، ص169.


105. جان فورن، نظریه‌‌پردازی‌های انقلاب‌ها، ترجمة فرهنگ ارشاد، ص28.


106. همان، ص40.


107. محمد محمد أمزیان، علوم اجتماعی از اثبات گرایی تا هنجار گرایی، ص113.


108. همان، ص117.


109. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ص34، 35؛ برایان اس. ترنر، وِبِر و اسلام، ترجمة حسین بستان و دیگران، ص49، 68.


110. برایان اس. ترنر، وِبِر و اسلام، ترجمة حسین بستان و دیگران، ص 49.


111. causal pluralism.


112. casual interactionism.


113. برایان اس. ترنر، وبر و اسلام، ص 46، 52.


114. غلام‌عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه‌شناسی، ص24.


115. همان، ص241، 242.


116. همان، ص245؛ جورج ریتزر، نظریه‌های جامعه شناسی، ترجمة محمدصادق مهدوی و همکاران، ص60.


117. غلام‌عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه‌شناسی، ص240، 242، 245؛ ریتزر، نظریه‌های جامعه شناسی، ص65، 68.


118. توسّلی، همان، ص242، 243.


119. همان، ص239، 244، 245، 248.


120. همان، ص245.


121. فرامرز رفیع‌پور، تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، ص15.


122. همان، ص13، 14.


محمد دشتی/پژوهشگر در تاریخ اسلام و ایران


منبع: فصلنامه تاریخ در آئینه پژوهش شماره 25

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:21 - 0 تشکر 570046

6.بومی‌سازی چارچوب نظری


چنان‌که ذیل دو عنوان پیشین و در لابه‌لای دیدگاه رفیع‌پور و امزیان ملاحظه کردید، از جمله کاستی‌ها و مشکلات نظریه‌های موجود جامعه‌شناسی، خاستگاه فرهنگی و ارزشی و فکری این نظریه‌ها و نوع روابط علی موجود میان متغیرها براساس شرایط و ویژگی‌های جامعة مبدأ و خاستگاه این نظریه‌هاست که طبعاً این ویژگی‌ها، نظریه‌های مزبور را از حالت دستاورد علمی محض و کلی که در مورد همه محیط‌ها و جوامع به طور یکسان قابل تطبیق باشد، خارج می‌کند.


چنین وضعیتی، حتی اگر در حد احتمال هم باشد، پژوهشگر را ملزم می‌کند تا در صورت انتخاب یکی از نظریه‌های موجود برای چارچوب نظری تحقیق، با رویکردی انتقادی با آن نظریه برخورد کند و طبعاً‌ابعادی از نظریه انتخاب شده را که با مبانی مسلّم فکری و فرهنگی و ارزشی جامعه خودی (جامعه خاستگاه مسئلة ‌تحقیق) و نوع روابط علی میان متغیرها در جامعه خاستگاه مسئله تحقیق، همخوانی ندارد، به نقد بکشد و به اصطلاح، نظریه گزینش شده را «بومی سازی» کند.1


همان‌گونه که ملاحظه شد، شکی نیست که آنچه از نظر علمی باید در خصوص نقد و اصلاح یک نظریه صورت گیرد، «بومی‌سازی» نظریه به معنای دقیق این کلمه است تا بتواند به راستی منعکس کنندة کم و کیف روابط میان متغیرها در جامعه خاستگاه مسئله تحقیق باشد و این اقدام، وظیفه و حق هر پژوهشگری در هر جغرافیای سیاسی و فرهنگی است.


طبعاً بومی‌سازی به هیچ وجه مرادف با «اسلامی‌سازی» نیست، و چنین برداشتی محدود از عنوان «بومی‌سازی» پذیرفته نبوده و نیست، هر چند که بومی‌سازی یک نظریه در خصوص مسائل اجتماعی جوامع اسلامی تا حد زیادی به اسلامی کردن آن نیز منجر می‌شود، چرا که، اوّلاً: اندیشه‌های اسلامی نوعاً مبنای تعاملات اجتماعی مسلمانان است، ثانیاً: اندیشه‌ها و مفاهیم اجتماعی اسلام در واقع، منعکس کنندة کم و کیف تعاملات اجتماعی انسان‌ها و چگونگی نقش‌آفرینی برخی عوامل اجتماعی در مقیاس کلان است.


به هر حال، در زمینة بومی‌سازی چارچوب نظری پژوهش ـ چنان که گذشت ـ پیشنهاد رفیع‌پور این است که در صورت کاربرد یک نظریة پیش ساخته در پژوهش جدید، برای درک شرایط حاکم بر محیط مربوط به تحقیق جدید، باید پژوهش‌های مقدماتی موشکافانه صورت گیرد تا مشخص شود که آیا بستری که چارچوب نظریِ اقتباس شده در آن شکل گرفته، با محیطی که خاستگاه مسئله پژوهش جدید است، هماهنگی و سازگاری دارد یا خیر.به طور مثال، باید بررسی شود که آیا کم و کیف روابط علی میان متغیر وابسته یا متغیرهای مستقل در پژوهش حاضر و نیز نظام فکری ـ فرهنگی و ارزشی حاکم بر خاستگاه مسئله پژوهش، به همان‌گونه است که در چارچوب نظری گزینش شده ترسیم شده یا خیر.2


طبعاً در صورت وجود تفاوت‌های محسوس میان نوع روابط علی حاکم میان متغیرها در جامعه مبدأ نظریه الگو، با نوع روابط علی حاکم میان متغیرها در جامعه خاستگاه مسئله پژوهش و نیز در صورت ناسازگار بودن خاستگاه فرهنگی و فکری و ارزشی نظریة گزینش شده که به گونه‌ای در آموزه‌ها و اصول نظریه انعکاس یافته، اصلاح و تعدیل و منطقی ساختن نظریه مأخوذ، براساس اصول فرهنگی ـ فکری و ارزشی جامعه خاستگاه مسئله پژوهش، ضروری است.

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:21 - 0 تشکر 570047

7. بومی‌سازی چارچوب نظری با رویکرد اسلامی


افزون بر بعضی ضوابط کلی و عام مربوط به بومی‌سازی چارچوب نظری که پیش از این به آن اشاره شد، به طور طبیعی، بومی‌سازی چارچوب نظری با رویکرد اسلامی و در ارتباط با مسائل اجتماعی و تاریخی جوامع اسلامی، لوازم خاص خود را دارد.محمد امزیان در این زمینه، تحقیقات مفصلی انجام داده و اصول و قواعدی را برای نیل به این هدف پیشنهاد کرده است.


او از این فرایند، گاه با عنوان «اصول گرایی» یا «روش اصولی» در عرصة فرهنگ و سنّت اجتماعی اسلام3 و گاه با عنوان «اسلامی کردن علوم انسانی و علوم اجتماعی»4یاد می‌کند. نظر به اهمیت و ضرورت مسئله چارچوب‌نظری با رویکرد اسلامی، دیدگاه‌ها و آرای این اندیشمند را به طور خلاصه بررسی می‌کنیم:

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:21 - 0 تشکر 570048

1ـ7. مبانی چارچوب نظری با رویکرد اسلامی


امزیان ابتدا به بیان شمایکلی و مبانی دینی چارچوب نظری با رویکرد اسلامی و به تعبیر وی«روش اصول‌گرا» به عنوان روشی متناسب با بوم اسلامی، پرداخته و در این زمینه، اصولی چون قداست وحی و سازگاری عقل و دین و پرداختن دین به مسائل جامعه را مبانی روش اصول‌گرا مطرح کرده است.


الف‌ـ قداست وحی و عصمت انبیا(ره)


امزیان می‌نویسد: منظور ما از روش اصول‌گرا آن روشی است که اندیشمندان اسلامی برای پی‌ریزی اندیشه‌ها و فرهنگ و اعمال خود بر طبق اصول کلی شرع، از آن تبعیت کردند تا اعمال و اندیشه‌هایشان صبغه دینی به خود بگیرد و مشروعیت خود را از اصل توحید به دست آورد؛ همان میزانی که همة آراء و فلسفه‌ها و اعتقادات، هر چند منابع و مفاهیم متعددی داشته باشند، به وسیلة آن کنترل می‌شوند. به عبارت دیگر، روش اصول‌گرا مجموعه موازینی است که تقدّس وحی و عصمت و رسالت أنبیا را تضمین می‌کند.5از دیدگاه امزیان، شیوة اصول‌گرایی در مطالعات اجتماعی، همچون حوزة اعتقادی و حقوقی و قانون‌گذاری، التزام به اصول و ارزش‌ها و آموزه‌ها و نگرش‌های ثابت دین است، زیرا آنچه مغایر و ناهماهنگ با اصول ثابت دین باشد، جز خیالات و اوهام نیست.6


ب‌ـ عدم امکان تلفیق فرهنگ الهی و فرهنگ مادی


امزیان معتقد است که روش اصول‌گرا نمی‌تواند میان دو فرهنگ مادی و توحیدی که مبانی متضاد دارند، آشتی دهد و هماهنگی برقرار کند، چرا که میان آن دو، تعارض جوهری وجود دارد و طبعاً، این گونه تلاش‌ها به تحریف بسیاری از آموزه‌های دینی می‌انجامد.7 امزیان در همین ارتباط و همسو با سامیة خشّاب8 تلاش برخی اندیشمندان مسلمان، نظیر فارابی در اثر معروفش، آراء اهل المدینة الفاضلة و انجمن اخوان الصفا در رسائلشان برای آشتی دادن مکاتب مختلف فلسفی، سیاسی و اجتماعی را اقدامی ناصحیح و انحرافی تلقی می‌کند.9


ج‌ـ سازگاری عقل و دین و دین و دنیا


این اندیشمند در ادامة گفتارش برای ترسیم و تثبیت روش اصول‌گرا در حوزه مطالعات اجتماعی، با ردّ نظریه جدایی عقل و دین و برکنار بودن آموزه‌های دینی از حوزة حیات دنیوی و اجتماعی، دیدگاه برخی پژوهشگران عرب نظیر ساطع حصری10 را که در پی آنند تا نظام فکری و اندیشه اجتماعی ابن‌خلدون را مبتنی بر جدایی عقل و دین جلوه دهند، مردود دانسته،معتقد است که چنین برداشتی از اندیشه ابن‌خلدون صرفاً تحت تأثیر اندیشه‌ها و مفاهیم وارداتی سکولاریستی صورت گرفته است،11 چرا که اصول‌گرایی در مسائل اجتماعی به این معنا نیست که هیچ موضوع و مسئله‌ای وجود ندارد که بدون نیاز به شریعت، رتق و فتق شود،12 همچنان‌که مقتضای اصول‌گرایی این نیست که پژوهشگر، مطلقا از تفکر و اندیشیدن درباره مسائل اجتماعی بپرهیزد،


بلکه مقتضای روش اصول‌گرا این است که پژوهشگر در تفکر اجتماعی و مطالعات خود، به مبانی و آموزه‌های اجتماعی و این جهانی (دنیوی) دین نیز توجه داشته باشد و آنها را در اندیشة خود لحاظ کند و مشارکت دهد و در صورت وجود تضاد میان آموزه‌های اجتماعی دین و اندیشه‌های عقلانی، دین را مقدم دارد، نه اینکه دیدگاه شریعت را طبق حکم عقل تأویل و توجیه کند. وی می‌افزاید: ما در این زمینه به هیچ موردی برخورد نمی‌کنیم که ابن‌خلدون در اندیشه‌های اجتماعی خود، حکم عقل را بر دیدگاه شریعت مقدم داشته باشد. بنابراین، ادعای پژوهشگران مزبور دربارة اندیشة اجتماعی ابن‌خلدون، پذیرفته نمی‌شود.13


در تأیید دیدگاه محمد امزیان در زمینة مبانی روش اصول‌گرا و نظریه‌ها می‌توان گفت که نه تنها دین به حیات اجتماعی و دنیوی بشر همچون حیات فردی و عقاید او توجه دارد، بلکه آموزه‌های دینی، به‌ویژه آموزه‌های اسلامی در این زمینه، طیفی وسیع از معارف و گزاره‌ها را دربر می‌گیرد که این معارف و گزاره‌ها به تناسب موضوع و اهداف آنها، رویکردهای گوناگونی به حیات اجتماعی بشر دارند؛


گاه به صورت اخبار از غیب و دخالت دست غیبی الهی درفرایند تحولات اجتماعی سخن می‌گویند، گاه به صورت امر و نهی و تکلیف، و گاه به صورت موعظه و حکمت، گاه به صورت استدلال عقلی و گاه به صورت استنادات عینی و تجربی و تاریخی، همچنان‌که گاهی به بیان نقش و مسئولیت افراد و گروه‌ها نیز می‌پردازند. از سوی دیگر، جامعه‌شناسی و نظریه اجتماعی نیز به تبیین و تفسیر واقعیت‌های عینی جامعه و تاریخ و ماهیت روابط اجتماعی و عوامل نقش آفرین در فرآیند تحولات اجتماعی می‌پردازد.14


در چنین شرایطی، دور از انتظار نیست که در پاره‌ای موارد، تفکرات اجتماعی، به‌ویژه نظریه‌های برخاسته از حوزه‌های فکری و جغرافیایی غیر اسلامی و غربی، با آموزه‌ها و گزاره‌های اجتماعی اسلام برخورد و تضاد داشته باشد. در این صورت، اصول‌گرایی علمی و داشتن یک نظریه براساس فرهنگ خودی و رویکرد اسلامی، اقتضا دارد که ابعاد و اجزایی از نظریه مأخوذه که مغایر آموزه‌های مسلم اسلامی است، نقد و اصلاح شود.

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:22 - 0 تشکر 570049

2ـ7. ضوابط چارچوب نظری با رویکرد اسلامی


امزیان که مسئلة چارچوب نظری با رویکرد اسلامی را در برخی از فصول کتابش، «روش اصول‌گرا» در علوم اجتماعی خوانده و در توضیح این روش، مبانی و چارچوب کلی آن را بیان داشته، در بخش دیگری از تألیف خود با عنوان «اسلامی کردن علوم اجتماعی»، به طور جزئی‌نگرانه‌تری به تبیین و ترسیم آن پرداخته است.15 گفتار امزیان در این بخش، مشتمل بر اصول و ضوابط متعددی است که مقتضای بومی‌سازی نظریه اجتماعی و چارچوب نظری پژوهش با رویکرد اسلامی است. با بیان خلاصه‌ای کوتاه از دیدگاه وی در این باب، مهم‌ترین ضوابطی را که او در این زمینه شمرده، مرور می‌کنیم.


امزیان در ابتدای گفتار خود یادآور می‌شود که او در این بخش از سخنانش در پی ایجاد نوعی توافق و سازگاری میان اصول کلی اندیشه و نگرش جامعه شناختی با اندیشة اسلامی است16تا اینکه پژوهشگر مسلمان بتواند با نگاه و متد جامعه شناختی به مطالعه و بررسی موضوعات اجتماعی بپردازد و در همان حال، اعتقادات دینی خود را نیز حفظ کند.17


امزیان راه حل کلی اسلامی کردن علوم اجتماعی را نگرش انتقادی به مبانی روش شناختی جامعه‌شناسی و تئوری‌های اجتماعی می‌داند که حاصل این نگاه انتقادی، تبیین وجوه انحرافی و کاستی‌های مبانی روش شناختی جامعه‌شناسی غربی است.18 او در این زمینه، ضوابط چندی را می‌شمارد که اهم آنها عبارت است از:


الف‌ـ ضرورت بازشناسی مفهوم علم و علم گرایی


این ضابطه، ناظر به نقد تئوری پوزیتیویسم (اثبات‌گرایی) و اصالت تجربه، مبنی بر منحصر کردن «علم» به «مشاهده» و تجربه «حسّی» و نفی هرگونه حقیقت غیرمادی و معرفت غیرتجربی و غیرحسی و نادیده گرفتن تفاوت میان علوم طبیعی و فیزیکی و علوم انسانی و اجتماعی است.19 از نگاه هواداران اسلامی کردن علوم انسانی و علوم اجتماعی، برخلاف نظریة اثبات‌گرایی، عینیت‌گرایی علمی و به عبارت دیگر، «شناخت علمی» منحصر به شناخت برآمده از شیوة تجربی و حسّی نیست، بلکه هر شیوه‌ای که ما را به معرفتی یقینی برساند، شیوه‌ای علمی و دستاورد آن «شناخت علمی» خواهد بود، هر چند که نظام استدلالی آن متفاوت از نظام تجربی باشد، مانند شناخت وحیانی که با روش و ساز و کار خاص خود، معرفت جامعه‌شناختی و انسان‌شناسی وسیع و عمیقی را عرضه می‌کند.20


ب‌ـ ضرورت گنجاندن وحی در زمره منابع معرفتی جامعه‌شناسی


جامعه‌شناسی اثبات‌گرا مدعی آن است که در حوزه علوم اجتماعی، علم تجربی و حسّی جایگزین دین است و معرفت دینی در این حوزه هیچ ارزش و اعتباری ندارد، در حالی‌که دستاورد مطالعات ده‌ها سالة جامعه‌شناسی پوزیتیویستی (اثبات‌گرا) نیز چیزی جز ظهور نظریه‌های متضاد در این زمینه نبود و تجربه نشان داد که هنوز هم غور در این گونه مسائل، فراتر از توان انسان است.


علاوه بر این، گرایش‌های ذهنی و اندیشه‌های شخصی پژوهشگران، خواه ناخواه در ساخت و سمت و سوی تئوری‌های اجتماعی نقش ایفا می‌کنند و این موضوع قهراً، عینیت‌گرایی علمی اثبات گرایان را زیر سؤال می‌برد. بنابراین، لغزش‌ها و انحرافات نظریه‌های جامعه‌شناختی، اگر بیشتر از اختلافات در اندیشه و معرفت اصیل وحیانی و قدسی نباشد، کم‌تر نیست.21


امزیان همسو با ماوردی22 می‌افزاید: چنانچه ادیان راستین آسمانی به درستی بازشناسی شوند و برای کسب معرفت وحیانی، مطالعه و تلاش در خور صورت گیرد و از تنبلی و کوتاهی در این زمینه پرهیز شود، دستاورد این مطالعات در زمینة جامعه‌شناسی و دیگر علوم انسانی بسیار مطمئن‌تر از مطالعات تجربی و پوزیتیویستی خواهد بود و معرفت وحیانی با آن آموزه‌های قطعی و یقینی می‌تواند اشتباهات جامعه‌شناسی و ایده‌های آن را تصحیح کند،23 چرا که منبع شناخت وحیانی، یقینی است، در حالی که بسیاری از منابع علم جامعه‌شناسی از قبیل تاریخ، انسان‌شناسی و مردم شناسی، غالباً یقینی نیستند.24 بنابراین، «وحی اهمیت بسیاری در ارزیابی منابع معرفتی جامعه‌شناسی و جهت دادن به پژوهشگر مسلمان برای اجتناب از اشتباهات دارد».25


علاوه بر این، با توجه به نقش نیت‌ها و اهداف و ارادة آزاد انسان در رفتار اجتماعی او و در ماهیت پدیده‌های اجتماعی و روابط میان آن پدیده‌ها از سویی، و عدم امکان کنترل نیت و ارادة انسان از سوی دیگر، اساساً کشف و تبیین قوانین ثابت و کلی اجتماعی که به عنوان معیار «علمی شدن جامعه شناسی» مطرح است،26 دست‌کم به صورت قضایا و گزاره‌های یقینی، امکان پذیر نیست و این آرمان، فراتر از توان انسان است.27


در چنین شرایطی، شناخت وحیانی، تنها منبع معرفتی است که می‌تواند این کمبود جامعه‌شناسی را جبران کند.28 دست‌کم، پژوهشگران مسلمان در کنار ارج نهادن به دستاوردهای علم جامعه‌شناسی،29 باید به «امکانات وحی در طرح مجموعه‌ای از قوانین عام که پدیده‌های اجتماعی در حرکت تاریخی خود تابع آن هستند و نیز در اعطای سیمایی پیشگویانه از آیندة سیر عامی که انسان رو به سوی آن دارد»،30 توجه داشته باشند و آنها را در پژوهش‌های خود لحاظ کنند و به کار گیرند؛ یعنی در موارد تضاد نظریه‌های جامعه‌شناختی با آموزه‌های اجتماعی اسلام، در نظریه‌های جامعه شناختی بازنگری کنند.31


ج‌ـ دوری گزیدن از نگاه تک بعدی به انسان و جامعه و التزام به نگرش شمول‌گرا


ارباب مکاتب اجتماعی غربی با توجه به نظم فکری و جهان‌بینی خاص خود، عموماً نگرشی جزئی و تک بعدی و تک ساحتی به انسان و جامعه دارند. به طور مثال، انسان از نگاه مکتب مارکس، موجودی است ذاتاً خنثی و متغیر و تابع تغییرات ابزار تولید و عاری از ارادة آزاد.همچنین انسان از نگاه اگوست کنت و مکتب پوزیتیویسم (اثبات‌گرایی)، موجودی است با ابعاد فیزیکی و مادی درهم تنیده و درهمان حال، از نظر رفتار و ارزش‌ها و افکار، تابع قهر و جبر اجتماع. و از نگاه مکتب داروینیسم اجتماعی، انسان نیز حیوانی است پیشرفته و اجتماعی که صفات و ارزش‌های اخلاقی اصیلی برای خود ندارد.32


طبعاً این گونه نگرش‌های محدود به ماهیت و چیستی انسان، در تحلیل رفتار اجتماعی افراد و پدیده‌های اجتماعی تأثیر خاص خود را دارد و همین نگرش‌های انسان شناسانة تک ساختی و تک بعدی است که زمینه پیدایش نظریه‌های جامعه شناختی تک عاملی را فراهم آورده است.33 این در حالی است که از نگاه اسلام، ماهیت و چیستی انسان و جامعه انسانی بسی فراتر از نگرش‌های مورد اشاره است.


اسلام، ضمن اذعان به نقش عوامل محیطی در شکل‌گیری ابعاد شخصیتی و رفتار انسان، شخصیت انسان را ذاتاً دارای ابعاد روحی و فطری ثابتی می‌داند که خاستگاه ارزش‌ها و مفاهیم اخلاقی نوع بشر است و همین داشته‌های فطری است که منشأ اولیة رفتار اوست و انسان به کمک همین سرمایه‌های درونی خود به تعامل و کنش متقابل با واقعیت اجتماعی و عوامل محیطی می‌پردازد.34


به عقیده امزیان، مهم‌ترین عناصر در هم تنیدة شخصیت انسان از منظر انسان‌شناسی اسلامی عبارت است از:


1ـ دین‌مداری و خداگرایی انسان و گرایش او به اینکه همة رفتارها و برخوردهای خود را بر اساس دیدگاه دینی و خواست خداوند سامان‌دهی و تنظیم کند؛ این ویژگی یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های انسان با دیگر موجودات است؛


2ـ برخورداری از نیروی «عقل» به عنوان راهنما و مراقب رفتار انسان در جهت همسویی با هنجارهای الهی و دینی؛


3ـ مرکب بودن وجود انسان از جسم و روح (نفس) و ارزش و اهمیت والای روح و نفس انسان که سرّ تکریم و تفضیل موجود بشری بر بسیاری از موجودات دیگر، از سوی خداوند متعال است و انسان، مکلف به رعایت و حفظ شئون آن، از جمله حفظ عرض و آبرو و سلامت و امنیت آن است؛


4ـ‌علقة پایدار خاندانی و نسبی و فامیلی. این ویژگی نیز از امتیازات مهم جامعة انسانی در برابر جوامع حیوانی است؛


5ـ علقة مالکیت و تمایل به داشتن مال و ثروت، به منظور پشتوانة مادی و منبع تأمین نیازهای زیستی و رفاهی وی، از قبیل خوراک، پوشاک، مسکن، آموزش، بهداشت و درمان.35


در ارزیابی گفتار و دیدگاه‌های امزیان می‌توان گفت که اوّلاً: تردیدی نیست که اصول و ضوابطی که امزیان در خصوص طرح اسلامی کردن نظریه‌های اجتماعی و به طور کلی علوم انسانی، و به بیان دیگر، برای نظریه‌های جامعه‌شناسی و سایر علوم انسانی مطرح کرده، تأثیر زیادی در شناخت و تحلیل مسائل اجتماعی و انسانی و سمت و سو بخشیدن به نظریه‌های جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی دارد،


ثانیاً: این قواعد، جزء مسلّمات معارف و آموزه‌های اسلامی و طبعاً بی‌نیاز از استدلال‌های پیچیده و فنّی است، از این‌رو این اصول و ضوابط نه تنها مورد تأیید نگارنده که مورد تأیید عموم آشنایان به مفاهیم و آموزه‌های اسلامی است. بر این اساس، به جاست که این ضوابط در ترسیم و تبیین چارچوب نظریِ پژوهش‌های محققان مسلمان و در ارزیابی نظریه‌های موجود علوم اجتماعی و انسانی، مد نظر قرار گیرد.


ضوابط مورد اشاره، ورای جنبة اعتقادی آن و از نگاه پدیدار‌شناسی صرف نیز جا دارد که در مقام نظریه‌های جامعه‌شناسی مورد توجه قرار گیرد، چرا که مسائل اجتماعی، نهادها و رفتار اجتماعی مردمان هر جامعه، به‌ویژه مردمان مشرق‌زمین و مخصوصاً مسلمانان، با مبانی فکری ایشان عجین است و طبعاً تحلیل و تفسیر فرایندها و تحولات جوامع اسلامی بدون توجه به مبانی فرهنگی ایشان و در قالب خشک نظریه‌های جامعه‌شناسی برگرفته از مسائل اجتماعی جوامع غیر اسلامی و چگونگی تعاملات آنان، نارسا و گمراه‌کننده خواهد بود.

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

يکشنبه 7/8/1391 - 17:22 - 0 تشکر 570050

8. چارچوب نظری و مدل تحلیل


از نظر روش تحقیق، پس از تبیین مشروح و شفاف چارچوب نظری مسئله تحقیق و حک و اصلاح آن، ‌پژوهشگر باید براساس چارچوب نظری انتخابی و فرضیه‌های تحقیق «مدل تحلیلی»، تحقیق خود را تبیین کند.36 از این‌رو، گفته شده است: «طرح نظری (چارچوب نظری) مسئله تحقیق، مدل تحلیلی، مفاهیم و فرضیه‌ها از یکدیگر جدا نشدنی‌اند.».37 بنابراین، یکی از مباحثی که پژوهشگر باید در «مقدمه» و قبل از ورود به مباحث و فصول اصلی پژوهش، ارائه دهد، «مدل تحلیل» است.


مدل38 از نظر لغت به معنای «الگو» است.39 و اما مدل تحلیلی یا مدل تحلیل عبارت است از: تعریف دقیق مفاهیم اساسی مرتبط با موضوع و مسئله تحقیق40 و تطبیق فرضیه‌ها و اصول چارچوب نظری بر موضوع و مسئله مورد پژوهش و ابعاد و زوایا و فرضیه‌های آن با توجه به واقعیت‌ها و حقایق عینی و خارجی و اسناد و داده‌های پژوهشی. مدل تحلیلی، ارائه شمایی است کلی و مختصر و در عین حال مستند از مباحثی که به طور مفصل طی فصول تحقیق ارائه خواهد شد.41


ثمرة مهم ساختن مدل تحلیلی این است که با وجود کوشش پژوهشگر برای ارائه چارچوب نظری دقیق و کامل و شفاف که همه ابعاد مسئله تحقیق را پوشش دهد، در عین حال، صورت نهایی و قطعی چارچوب نظری در ساختمان مدل تحلیلی مشخص می‌گردد.42 از این‌رو، گفته می‌شود که مدل تحلیل به منزله حلقه اتصال میان چارچوب نظری و مرحله بررسی و تحلیل اطلاعات و اسناد است.43


آنچه چارچوب نظری مسئله تحقیق را از ساختمان مدل تحلیلی متمایز می‌کند، خصلت عملی بودن مدل تحلیلی است که باید به عنوان راهنمای تحلیل اسناد و مدارک، به کار رود.44 البته کارکرد ارشادی مدل تحلیلی به معنای این نیست که پژوهشگر به هر قیمت که بخواهد فرضیه‌های مندرج در مدل تحلیل را به کرسی بنشاند، بلکه با وجود تحلیل داده‌ها و اسناد در پرتو مدل تحلیلی، متقابلاً مدل تحلیلی نیز در برخورد با داده‌ها و اسناد به بوته آزمایش گذاشته شده، در صورت لزوم، فرضیه‌های مدل تحلیلی، تصحیح و تعدیل و حتی احیاناً کنار گذاشته یا به عکس، تعمیق و توسعه داده می‌شود.45


نتیجه


بر اساس آنچه گذشت، مشخص شد که زمینه اقبال مورّخان از نظریه‌های جامعه‌شناسی و کاربرد آنها به منظور چارجوب نظری ِتحقیق، نشانه اشتراکات بسیار دو رشتة جامعه‌شناسی و تاریخ و تناسب نظریه‌های جامعه‌شناسی با مسائل پژوهشی مورخان است.چارچوب نظری که بیانگر نوع نگاه پژوهشگر به ماهیت جامعه و انسان است، دربردارنده فواید متعددی در روند پژوهش است؛ فوایدی چون شفاف‌سازی مسئلة تحقیق و ابعاد آن، پرتوافکنی به ماهیت حیات اجتماعی و عوامل مؤثر در روند تحولات جامعه، راهنمایی پژوهشگر برای گردآوری اطلاعات مفید و مؤثر به منظور شناخت و تحلیل پدیده‌های اجتماعی و ارائة الگویی منسجم به ‌منظور چگونگی تحلیل اطلاعات گردآوری شده.


باوجود این، چارچوب نظری محدودیت‌ها و مشکلاتی نیز دارد که صاحب‌نظران برای رفع آن معضلات، پیشنهادهایی ارائه کرده‌اند که براساس آن، برای پژوهشگر حق حک واصلاح و چارچوب نظری طبق مبانی فکری و فرهنگی خود و متناسب با ویژگی‌های خاستگاه مسئله تحقیق به رسمیت شناخته شده است.دراین میان، چارچوب نظری تحقیق با رویکرد اسلامی مبتنی بر اصول و ضوابطی است که محور آن اصول و ضوابط، به رسمیت شناختن دین به عنوان یکی از منابع شناخت است. در نهایت، ارائة مدل تحلیل، یعنی تعریف دقیق مفاهیم و اصول و فرضیه‌های چارچوب نظری ِمنتخب و تطبیق آن بر مسئله پژوهش و فرضیه‌های آن به صورت عینی و مستند و بر اساس اطلاعات جمع‌آوری شده، شکل نهایی چارچوب نظری پژوهش را تعیین می‌کند.


پی نوشت :


1. همان، ص14، 15.


2. همان، ص 15.


3. محمد محمد أمزیان، علوم اجتماعی از اثبات گرایی تا هنجار گرایی، ص392.


4. همان، 235.


5. همان، 392.


6. همان، ص398-393.


7. همان، ص392.


8 محمد امزیان، علوم اجتماعی از اثبات گرایی تا هنجار گرایی، ص 406، به نقل از سامیة خشاب، علم الأجتماع الاسلامی، ص104.


9. محمد امزیان، همان، ص406.


10. حصری، دراسات عن مقدمة ابن خلدون، ص498 ـ 494؛ محمدعابد جابری، فکر ابن خلدون: العصبیّة و الدولة، معالم نظریّة ابن خلدون فی التاریخ الاسلامی؛ ناصف نصّار، الفکر الواقعی عند ابن خلدون، ص297، 298: به نقل از: محمد امزیان، همان، ص 429


11. محمد امزیان، علوم اجتماعی از اثبات گرایی تا هنجار گرایی، ص429، 440-432.


12. همان، ص437.


13. همان، ص431-429.


14. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربرد‌های جامعه شناسی، ص23؛ غلام‌عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه‌شناسی، ص234.


15. محمد محمد أمزیان، علوم اجتماعی از اثبات گرایی تا هنجار گرایی، ص235 به بعد.


16. گفتنی است که آنچه امزیان در اینجا مطرح کرده با آنچه پیش از این از وی نقل شد مبنی بر اینکه «روش اصول‌گرا نمی‌تواند میان دو فرهنگ مادی و توحیدی که دارای مبانی متضاد هستند، آشتی دهد»، منافاتی ندارد. چنان‌که ملاحظه می‌شود، سخن قبلی امزیان دربارة عدم امکان سازش میان دو فرهنگ توحیدی و مادی بود، ولی گفتة او در اینجا در مورد سازگاری اصول کلی نگرش جامعه شناختی، یعنی داشتن رویکرد جامعه‌شناختی در بررسی و تحلیل مسائل جامعه و تاریخ با اصول و مبانی اندیشة اسلامی است.


17. محمد محمد أمزیان، علوم اجتماعی از اثبات گرایی تا هنجارگرایی، ص 237.


18. همان، ص 238.


19. همان، ص 241-239.


20. همان، ص 255.


21. همان، ص 258-256.


22. ماوردی، ادب الدنیا و الدین، ص 45.


23. همان، ص259-257.


24. همان، ص259، 261.


25. همان، ص 262.


26. همان، ص 274.


27. همان، ص 276، 274.


28. همان، ص 271، 272.


29. همان، ص 275، 276.


30. همان،‌ص 276.


31. همان، ص 277، 286-280.


32. همان، ص361، 362.


33. همان، ص 361.


34. همان، ص362.


35. همان، ص362، 363.


36. ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص82، 96، 97.


37. همان، ص132.


38. Model.


39. غلام‌عباس توسّلی، نظریه‌های جامعه‌شناسی، ص143، 144.


40. ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص103.


41. همان، ص97، 101، 103، 112، 113، 132،‌.


42. همان، ص96.


43. همان، ص101.


44. همان، ص95.


45. همان، ص112.


محمد دشتی/پژوهشگر در تاریخ اسلام و ایران


منبع: فصلنامه تاریخ در آئینه پژوهش شماره 25

اولین مدرسه عشق که تأســـیس شده 

درس عشق علی و فاطمه تدریس شده

گـل ادم چـو سـرشـتن به کاه از عـلــی

اولـین کلمه که آمـوختن علـی بود علـی

برو به انجمن
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.
  • وبگردی