• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
انجمن ها > انجمن معارف > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
معارف (بازدید: 130)
دوشنبه 24/7/1391 - 11:41 -0 تشکر 566638
اراده الهی

نویسنده :  عبدالرضا آتشین صدف
بر گرفته از
http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=37971

راغب درباره معنای اراده می­نویسد[1]: «اراده منقول از « راد یرود» است آنگاه که در طلب چیزی تلاش شود. اراده در اصل قوه­ای مرکب از میل شدید و نیاز و آرزو است اما اسم قرار داده شده برای میل نفس به چیزی با حکم در او به اینکه آن عمل شایسته است انجام شود یا نشود. پس گاهی برای مبدا فعل به معنای میل نفس به چیزی استعمال می­شود و گاهی برای منتهای فعل، یعنی حکم به اینکه آن فعل سزاوار انجام دادن است یا شایسته انجام دادن نیست به­کار گرفته می­شود. اما وقتی در مورد خدای سبحان به کار می­رود منظور منتهای فعل است نه مبدا آن زیرا خدای سبحان برتر از آن است که میل داشتن در او تصور شود. پس اگر گفته شود خدا اینگونه اراده کرده است معنایش این است که: « حکم کرد» فلان امر اینگونه باشد نه به گونه­ای دیگر همانند آنچه در آیه آمده است:
« قُلْ مَنْ ذَا الَّذی یَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَة» (احزاب/17)
«بگو: چه كسى مى‏تواند شما را در برابر اراده خدا حفظ كند اگر او بدى یا رحمتى را براى شما اراده كند؟!»
و گاهی اراده به معنای «امر» به کار رفته است مانند:
« وَ مَنْ كانَ مَریضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ  یُریدُ اللَّهُ بِكُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُریدُ بِكُمُ الْعُسْر» ( بقره/185)
« اگر مریض و مسافر بودید روزهاى دیگر روزه بگیرید كه این امر خداى تعالى امر در سهولت براى شماست نه امر در سختى.»
لازم به ذکر است که اراده در فرهنگ­های فلسفی غالبا به معنای «خواستن، قصد کردن، توجه کردن» و «اشتیاق به انجام کار و طلب کردن» آمده است[2].

دوشنبه 24/7/1391 - 11:47 - 0 تشکر 566641

حقیقت اراده الهی

در باب حقیقت اراده الهی دیدگاه­های متفاوتی وجود دارد که عمده­ترین آنها عبارتند از:

1)  فعل یا امر به فعل: بدین معنا که اراده تکوینی خداوند نفس فعل ( مخلوقات) اوست و اراده تشریعی الهی، امر به فعل یا همان اوامر و نواهی خداوند است. از جمله کسانی که به این نظریه معتقدند می­توان نظّام[3]، ابوالقاسم بلخی[4]، بشربن معتمر[5]، ابوالهذیل علاف[6]، شیخ مفید[7] و شیخ طوسی[8] را نام برد.

دوشنبه 24/7/1391 - 11:48 - 0 تشکر 566642

2)  علم به مصلحت موجود در فعل یا علم به نظام اصلح و اکمل به گونه اتم: بر اساس این دیدگاه اراده الهی عبارت است از علم او به مصلحتی که در خود فعل است و در حقیقت همین علم الهی داعی (انگیزه) بر ایجاد فعل است و در نگرشی کلی نسبت به عالم می­توان گفت اراده الهی علم خداوند به نظام اصلح و اکمل است و از آنجا که عمل الهی همانند سایر صفات او مطلق و لایتناهی است، این علم به وجه اکمل و اتم است. یعنی اراده خداوند به همه صلاح موجودات و مصلحت جهان به گونه کلی و کامل تعلق گرفته است. ابوالحسین بصری، خواجه نصیر الدین طوسی[9] و پیروانش مانند علامه حلی و لاهیجی[10] به این دیدگاه معتقدند. علامه حلی در این باب می­نویسد[11]: « ابوالحسین بصری می­گوید: اراده عبارت از علم [ خداوند ] به مصلحتی است که در فعل است و این علم داعی بر ایجاد فعل است... پس آنچه ابوالحسین گفته درست و مطابق با واقع است.»

همچنین ابن­سینا از حکمای مسلمان نیز ماهیت اراده الهی را علم او می­داند. چنانکه می­گوید[12]: «اراده واجب­الوجود چه از جهت ذات و چه از جهت مفهوم مغایر با علم او نیست و علم حق­تعالی عین اراده اوست.»

دوشنبه 24/7/1391 - 11:49 - 0 تشکر 566643

3)  آنچه که موجب تخصیص برخی موجودات ممکن به وجود می­شود: اشاعره اراده الهی را آن چیزی می­دانند که موجب تخصیص برخی ممکنات به ایجاد و وجود می­شود[13]. یعنی اگر فرض کنیم دو چیزی که ضد هم هستند و تنها یکی از آنها می­تواند در خارج تحقق یابد، از آنجا که علم و قدرت خداوند نسبت به هر دو به صورت یکسان تعلق گرفته است، آنچه که موجب می­شود یکی از آن دو تحقق یابد و ایجاد شود، اراده الهی است[14].

4)  محبت خداوند: صدرالمتالهین بنیانگذار حکمت متعالیه، درباره معنای اراده الهی می­گوید[15]: « اراده و محبت معنای واحدی دارند مثل علم. اراده در واجب تعالی عین ذات او و عین داعی است.» بر این اساس وی به وحدت معنای محبت و اراده و همچنین عینیت اراده با ذات الهی معتقد است.

5)  اختیار ذاتی: براساس این دیدگاه منظور از صفت اراده الهی این است که خداوند همواره نسبت به افعال خود فاعلی مختار است نه مجبور. بنابراین اراده الهی از مقام فعل انتزاع می­شود چنانکه علامه طباطبائی می­گوید[16]: « حق این است که اراده از مقام فعل از حیث انتصابش به قدرت قاهره حق تعالی یا از گرد آمدن علل تامه فعل که ایجاد حق بدان تعلق گرفته است انتزاع می­شود.»

البته مقصود این نیست که صفت اراده برای خداوند حادث یا این صفت عارض بر او شده باشد بلکه بر اساس این نظریه، اراده صفتی قدیم و ازلی است.

دوشنبه 24/7/1391 - 11:49 - 0 تشکر 566644

نقد دیدگاه­ها

اینکه برخی از اندیشمندان، اراده را عین علم و یا حب دانسته­اند دیدگاه صحیحی نیست زیرا بدیهی است که مفاهیم ذاتا با هم مغایرند البته اراده خداوند در مقام ذات و از جهت مصداقی عین علم و حب است و از نظر معنایی نزدیک به این دو است. به عبارت دیگر اگرچه مصداق اراده همان مصداق حب یا علم است اما نمی­توان معنای اراده را به حب یا علم برگرداند. بنابراین مفاهیم اراده، علم و حب تنها وحدت مصداقی دارند نه اتحاد مفهومی. در روایت آمده است که بکیر بن اعین از امام صادق (ع) پرسید: آیا علم و اراده خداوند با هم اختلاف دارند یا هردو یکی هستند؟ امام صادق (ع) فرمود: «علم همان اراده نیست. آیا نمی بینی که تو می گویی چنین خواهم کرد اگر خدا بخواهد و نمی گویی چنان خواهم کرد اگر خدا بداند؟!»[17]

همچنین اگر اراده خداوند را عبارت از علم او به مصلحت در فعل بدانیم لازمه‏اش انکار یکی از صفات کمالیه اوست زیرا اراده را به علم فروکاسته ایم و پر واضح است که چنین تفسیری به انکار اراده در مقام ذات برمی‏گردد[18] . علاوه بر اینکه با پذیرش این تفسیر، خداوند را فاعل بالاضطرار (مجبور)تلقی نموده ایم چرا که صفت اراده را از او نفی کرده‏ایم و اراده او را عبارت از علم  دانسته‏ایم . علاّمه طباطبایی در نقد این دیدگاه می نویسد :« تمام سخن این است که آنها علم خداوند را به عنوان [مصداق] صفت اراده الهی اخذ نموده‏اند در حالی که برای اثبات این ادعا راهی وجود ندارد و این که ما علم الهی را مصداق صفت اراده بدانیم صرفاً یک نامگذاری است.[19]»

بنابراین دیدگاه صحیح آن است که اراده الهی، همان اختیار ذاتی اوست که در اصل این معنا تفاوتی میان اراده انسان و اراده خداوند نیست. ولی اراده انسانی دارای ویژگی هایی است که جنبه نقص آن به شمار می‏رود و آن خصوصیت تدریج و حدوث است؛ از این جهت نمی‏توان اراده را با این اوصاف بر خدا حمل نمود، ولی  نقطه کمال اراده این است که رمز اختیار و نشانه تسلط فاعل بر فعل است؛ زیرا فاعل در سایه آن، فعل را با کمال اختیار وآزادی انجام می‏دهد و در گزینش خود مقهور نمی‏باشد؛ بنابراین در توصیف خدا به اراده باید به ویژگی کمال اراده، اکتفا کرد و آن این که خدا را فاعل مختار دانست که در سلطنت خود مقهورِ غیر نبوده و در اعمال قدرت مجبور نمی‏باشد، اگر اراده را چنین تفسیر کنیم، خدا کمال اراده را به نحو اتم و اکمل دارا است و از نقایص آن منزه بوده و کمال آن را دارا می‏باشد زیرا کمال اراده در این است که صاحب آن، مالک کار خود بوده و زمام فعل را به دست داشته باشد و خدا این کمال را به نحو اکمل دارا  است. او فاعل مختار و غیر مقهور است[20].

دوشنبه 24/7/1391 - 11:50 - 0 تشکر 566645

تفاوت اراده الهی با اراده انسان

چنانکه اشاره شد اصل و حقیقت اراده در خداوند و انسان یکسان است اما وجوب ذاتی خداوند و ممکن الوجود بودن انسان موجب تفاوت هایی میان اراده خداوند و اراده انسان است که ذیلا به آنها اشاره می شود[21]

1. همانگونه که خداوند بالذات واجب­الوجود و انسان ممکن­الوجود است در صفات و از جمله اراده نیز خدا واجب و انسان ممکن است.

2.  اراده خدا در مرتبه ذات عین ذات و در مرتبه فعل عین ایجاد و عین فعل است در حالیکه اراده انسان زاید بر ذات و زاید بر فعل اوست.

3.  اراده خدا در مصداق عین سایر صفات ذاتی اوست. اما اراده انسان مباین با سایر صفات است چه در مفهوم و چه در مصداق.

4. فعل ارادی انسان برخاسته از غرضی زاید بر ذات است اما فعل اراده خداوند نه تنها خالی از غرض زاید بر ذات است بلکه حب ذاتی او منشاء فعل است.

5.  انسان در فعل ارادی خود فاعل بالقصد بوده و قصدش استکمال ذات است اما چون در خدا استکمال راه ندارد فاعل بالقصد نیست و غایتش خود ذات اوست.

6.  هرچه را خدا اراده کند ضروری­الوقوع است اما تحقق فعل بر اساس اراده انسان ممکن الوقوع است.

7.  مبدا فعل ارادی انسان گاه علم یقینی و گاه ظنی یا تخیلی یا وهمی است اما مبدا فعل ارادی خدا علمی است که در مرتبه ذات عین اراده است و در مرتبه فعل، گرچه در تحلیل عقلی مقدم بر اراده است اما چون علم خدا علم فعلی است ( و نه انفعالی) پس از حیث مصداق عین اراده فعلی است بنابراین حق و واقعیت همان است که به اراده خدا ایجاد شده است برخلاف فعل ارادی انسان که گاه حق است و گاه خلاف حق بوده و در واقع در جهت استکمال او نیست.

8.  اراده انسان مسبوق به عزم، شوق و تصدیق به منفعت است اما اراده خدا خالی از این امور است.

9. اراده در انسان کیف نفسانی است اما در خدا از سنخ ماهیات نیست بلکه عین وجود واجبی است.

10. فعل ارادی خدا عین فعل اختیاری اوست یعنی برخاسته از اختیار اوست اما فعل ارادی انسان گاه بر حسب اختیار اوست و گاه بر حسب جبر مجبری دیگر. به عبارت دیگر، اراده خداوند عین اختیار اوست اما اراده انسان زائد بر اختیار اوست.

دوشنبه 24/7/1391 - 11:57 - 0 تشکر 566646


اقسام اراده

1. اراده اجمالی و تفصیلی ( اراده ذاتی و اراده فعلی): در خداوند سبحان، مراد عین معلوم خارجی و اراده عین ایجاد خداوند است و در مرتبه ذات، مراد عین معلوم و عین محبوب به تبع محبوبیت ذات است و اراده عین حب ذاتی و علم ذاتی است که اراده اجمالی در عین کشف تفصیلی نام دارد. از آن جهت این اراده را اجمالی نامیده­اند که به نحو بساطت در خداوند سبحان موجود و عین ذات است و تفصیلی نامیده شده از آن حیث که همه ممکنات و مراتب وجود را در برمی گیرد. این تقسیم بر قیاس علم اجمالی و علم تفصیلی صورت گرفته است.[22]

2.  اراده تکوینی و اراده تشریعی: اراده تفصیلی حق تعالی را «امر» گویند پس به این اعتبار اراده فعلی یا امر خداوند بر دو گونه است: تکوینی و تشریعی ( تکلیفی) که در لسان آیات و روایات با لفظ « کن» از آن تعبیر می­شود. بر این اساس تخلف مراد از اراده تکوینی الهی محال است و هیچ چیز نمی­تواند مانع تحقق آن شود چنانکه در قرآن می­فرماید:

«قُلْ فَمَنْ یَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ یُهْلِكَ الْمَسیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما» ( مائده/17)

« بگو: اگر خدا بخواهد مسیح بن مریم و مادرش و همه كسانى را كه روى زمین هستند هلاك كند، چه كسى مى‏تواند جلوگیرى كند؟ (آرى،) حكومت آسمانها و زمین، و آنچه میان آن دو قرار دارد از آن خداست.»

اراده تشریعی همان اوامر و نواهی خداوند است که بواسطه انبیاء (ع) به بشر ابلاغ شده است چنانکه در آیه 185 سوره بقره ذکر شد[23].

دوشنبه 24/7/1391 - 12:4 - 0 تشکر 566648






[1]. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم‏‘ الدار الشامیة، 1412 ق، ص 371.



[2]. صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفی، ترجمه منوچهر صانعی دره­بیدی، تهران، حکمت، 1366ش، ص 124.



[3]. معتزلی، عبدالجبار، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، تحقیق ح.ش. قنواتی، مصر، وزارت فرهنگ، ج6، جزء2، ص3.



[4]. شهرستانى، محمد بن عبدالكریم،  الملل والنحل، به كوشش محمد سید گیلانى، بیروت، دارالمعرفة، ص79.



[5]. الملل و النحل، ص 88.



[6]. المغنی فی ابواب التوحید، ص 4.



[7]. مفید، محمدبن نعمان، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، تصحیح عباس­قلی وجدی، 1371 ش، ص 13



[8]. طوسى، محمد بن الحسن، تمهید الاصول فى علم الكلام، به كوشش عبدالمحسن مشكوة الدینی، تهران، 1358ش، ص121-118.



[9]. حلى، حسن بن یوسف، كشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد، به كوشش حسن‏زاده آملى، دوم، قم، نشر اسلامى، 1419ق، ص 288.



[10]. لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، تصحیح زین العابدین قربانی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1372، ص 253-252.



[11]. حلی، حسن بن یوسف مطهر، شرح باب حادی عشر، محسن صدر رضوانی، قم، قائم، 1370 ش، ص 26-25.



[12]. ابن سینا، النجاه، تصحیح دانش پژوه، تهران، دانشگاه تهران، ص602-601.



[13]. ایجی، عضدالدین احمد، المواقف، بیروت، عالم الکتب مکتبه المتنبی، ص 149.



[14]. همان.



[15]. شیرازی، صدرالدین، الاسفار الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1410 ق، ج 6، ص 341-340.



[16].  همان، پاورقی، ص353-352؛ نیز ر.ک: طباطبائی، محمد حسین، نهایه الحکمه، قم، دارالتبلیغ، ص 264.



[17]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج1، ص109، باب اراده.



[18]. سبحانی، جعفر، محاضرات فی الالهیات، تلخیص علی ربانی گلپایگانی، قم، موسسه امام صادق(ع)، 1418ق



[19]. نهایه الحکمه، ص 298



[20]. محاضرات فی الالهیات، ص113.



[21]. اله بداشتی، علی، اراده خدا، قم، بوستان کتاب، 1381ش، ص 124-123.



[22]. اراده خدا، ص 117و147-146.



[23]. همان، ص149-148.


برو به انجمن
فعالترین ها در هفته گذشته
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.