• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
انجمن ها > انجمن اجتماعي > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
اجتماعي (بازدید: 693)
شنبه 18/6/1391 - 10:43 -0 تشکر 550077
نقش دین در مهندسی فرهنگی كشور

برگرفته از  http://www.farsnews.com/printable.php?nn=8605150670
علیرضا پیروزمند عضو هیئت علمی دفتر فرهنگستان علوم اسلامی قم

مهندسی فرهنگی كشور، طراحی راهبردی كشور بر محور فرهنگ را هدف گرفته است. دستیابی به این مهم محتاج یافتن پاسخ سؤالاتی بنیادی از این قبیل است: فرهنگ چیست؟
مهندسی كردن فرهنگ به چه معنا و منظور است؟
 با تفكر و تلقی سوسیالیستی یا لیبرالیستی از مسأله چه تفاوتی دارد؟ اصول و مبانی مهندسی فرهنگی چیست و چگونه قابل اثباب است؟
روش الگوپردازی و نیز الگوی قابل اتكاء در مهندسی فرهنگی كدام است؟
نقشه مهندسی فرهنگی ـ كه طی آن فعالیت‏های لازم و نیز جایگاه‏ها و نقش‏ها تعریف شده باشد ـ چیست؟
 این نقشه چگونه ضمانت اجرا پیدا می‏كند؟

شنبه 18/6/1391 - 10:46 - 0 تشکر 550080

در این میان یكی از نگرش‏های بنیادی، جهت‏ دهنده و تأثیرگذار در مهندسی فرهنگی و واكاوی نقش و كاركرد دین در فرهنگ‏سازی است. بی‏ شك اگر در جمهوری اسلامی سخن از این مهم برده می‏شود دغدغه اصلی، چگونگی جریان دین اسلام در عرصه عمل فردی و اجتماعی است، این فارق مهم مهندسی فرهنگی در ایران اسلامی نسبت به سایر سرزمین‏ها می‏باشد. به همین دلیل نادیده گرفتن و یا نشناختن عمق و گستره اثرگذاری دین در فرهنگ، جریان مهندسی فرهنگی را با خطر انحراف روبه‏رو می‏ سازد.

شنبه 18/6/1391 - 10:47 - 0 تشکر 550083

مقاله حاضر پاسخی است هرچند اجمالی به پرسش مهم "چیستی نسبت دین و فرهنگ در مهندسی فرهنگی كشور". سؤالات فرعی مقاله عبارت خواهند بود از:
چه نظریات مهمی در ارتباط دین و فرهنگ وجود دارد؟
نظریه برتر در این رابطه كدام است؟
بر اساس نظریه برگزیده، نسبت دین با "توسعه فرهنگی"، "جهانی‏سازی فرهنگی" و "تمدن‏سازی" چیست؟
سطوح اصلی كه می‏توان برای فرهنگ كشور بر شمرد كدام است؟
نسبت دین با هر یك از سطوح فرهنگ چیست؟

شنبه 18/6/1391 - 10:48 - 0 تشکر 550086



فرضیه مقاله این است كه می‏ بایست در مهندسی فرهنگی كشور، به دین محوریت داد و آن را معیار، محتوابخش و جهت‏ دهنده تمامی فعالیت‏ها و تصمیمات فرهنگی قرار داد. به همین دلیل باید در مهندسی فرهنگی كشور ـ با اختلاف درجات و روش ـ جریان دین را در تمامی سطوح فرهنگ مشاهده نمود. برای این منظور می‏ بایست در مهندسی فرهنگی كشور سه سطح فرهنگ، یعنی "فرهنگ عمومی، فرهنگ تخصصی و فرهنگ بنیادی" را از یكدیگر تفكیك نمود و تعامل دین با هر سطح فرهنگ را مشخص ساخت.

شنبه 18/6/1391 - 10:56 - 0 تشکر 550096

بر این اساس ابتدا "نظریه‏ پردازی در نسبت دین و فرهنگ" انجام می‏ پذیرد. سپس "تأثیرگذاری دین در سطوح فرهنگ" بررسی می‏ شود و در نهایت "آثار محوریت دین در فرهنگ‏ سازی" مورد كاوش قرار می‏ گیرد.
1ـ نظریه‏ پردازی در نسبت دین و فرهنگ
 1/1ـ دین محصول فرهنگ یكی از نظریات مطرح در چیستی نسبت دین و فرهنگ، دین را محصول یا مولود فرهنگ جامعه می‏ داند. براساس این نظریه، فرهنگ مولود تحولات اجتماعی است. و دین به‏ عنوان یكی از نهادهای زیرمجموعه‏ ی فرهنگ و ساخته و پرداخته‏ ی آن است. بشر برای زندگی بهتر و آرامش‏بخش‏ تر خود، و هم‏چنین برای تأمین بخشی از نیازهایش كه از طریق دیگر، قابل تأمین نیست، دین را ساخته و به آن پرداخته است. درنتیجه، دین، نقش هدایت‏ گری نسبت به فرهنگ ندارد، بلكه در خدمت فرهنگی است، كه آن نیز یا تابع امیال مردم و یا تابع اراده‏ ی صاحبان قدرت و ثروت است. مبتنی بر گرایش سوسیالیستی تغییر اجتماعی، تابع مراحل خطی است، كه عبارت از، جامعه ‏ی اشتراكی اولیه، برده داری، فئودالی، سرمایه‏ داری (بورژوازی) سوسیالیست و در نهایت جامعه‏ ی بدون طبقه یا كمونیست می‏ باشد.

سیر جوامع در مراحل فوق‏الذكر به صورت جبری و تابع توسعه تكنولوژی و تحول در روابط تولید، اتفاق می‏افتد. طبیعی است كه بنا به این نگرش، فرهنگ جامعه تحت تسخیر روابط اجتماعی تحول یافته، دچار تغییر و دگرگونی می‏شود و در این میان نه تنها دین نقش تعیین‏كننده‏ای ندارد، بلكه خود، محصول تحول این روابط محسوب می‏ شود. "آگ‏برن و نیم‏كف" معتقد هستند: "آن‏چه از مطالعه همه‏ ی دین‏ ها برمی‏ آید، این است كه اولاً دین یكی از سازمان‏های اجتماعی كهن است و ثانیاً مفاهیم و مقولات و مراسم هر دین به مقتضیات جامعه ‏ای كه زادگاه آن است، بستگی دارد." اگر به تكثرگرایی فرد محور در تحولات و در چگونگی پیدایش تغییرات فرهنگ اعتقاد داشته باشیم نیز، دین نقش تعیین‏ كننده‏ای در چیستی و چگونگی فرهنگ نخواهد داشت. اگر قایل باشیم كه دین دست‏ ساز بشر است، رسیدن به این نتیجه قطعی است و اگر قایل به دین توحیدی بوده ولی عملكرد اجتماعی را از آن سلب نماییم (باتوجه به این‏كه فرهنگ مقوله‏ ای اجتماعی است) تأثیر دین را در ایجاد فرهنگ، بسیار كم‏رنگ كرده‏ ایم. دین و خدا, در حقیقت همان تجلّی نیازهای جامعه است. این رویكرد محصول نظریه جامعه‌زایی "امیل دوركیم" می‌باشد. نظریه‌ی امیل دوركیم درباره دین و توتم‌پرستی سنگ بنای جامعه‌شناسی معرفت اوست. شاید این تفكر در كنار تفكرات دیگری كه ادیان را با ریشه‌ی توحیدی می‌پذیرفتند, اما قلمرو آن را در عرصه‌ی اجتماعی محدود می‌نمودند, مبدأ این اندیشه شد كه دین به یك نهاد اجتماعی محدود گردد. 

شنبه 18/6/1391 - 10:57 - 0 تشکر 550099

نهادها یكی از عناصر تشكیل‌دهنده‌ی جامعه به شمار می‌روند و دارای ویژگی‌های خاص خود هستند كه عبارتند از:
 1ـ به اراده‌ی افراد متكی نیستند.
2ـ حاكم بر رفتارهای انسان‌اند.
 3ـ دائمی و عمومی‌اند, یعنی در تمام جوامع و همیشه وجود دارند.
 4ـ متحول و پویا هستند, یعنی متناسب با توسعه جامعه‌ی بشری دگرگونی را می‌پذیرند،
 5ـ تأمین‌كننده‌ی نیازهای افراد هستند. اصولاً طبیعت انسان به نیاز اجتماعی نهاد را پدید آورده‌اند, به‌طور مثال (بنا به یكی از نگرش‌ها)طبیعت انسان نهاد خانواده را به وجود آورده و نیاز انسان به امنیت اجتماعی نهاد حكومت را خلق كرده است.
 طبیعی است كه با این توضیح در مورد نهاد, پذیرش دین به‌عنوان یك نهاد اجتماعی تنها با تفكر الحادی همچون جامعه‌شناسیِ دوركیم سازگاری دارد. به این ترتیب فرهنگ، ریشه‏ای جز در عمل انسان نخواهد داشت، و نیازی به دین در شكل‏گیری فرهنگ نخواهد بود. اگر نظری به تئوری‏های مربوط به تاریخ تحولات اجتماعی، توسط برخی اندیشمندان غربی بیندازیم نیز عدم دخالت دین در تحولات فرهنگی و اجتماعی به شكل محسوسی مشاهده می‏شود. "آگوست كنت" مراحل سه‏گانه‏ای را در این رابطه مطرح می‏كند. سیر تكاملی تفكر بشر را، از مرحله‏ی زبانی به مرحله‏ی متافیزیكی (مابعدالطبیعی) و در نهایت به مرحله‏ ی اثباتی مورد بررسی قرار می‏ دهد. برخی اندیشمندان نیز از زاویه‏ ی دیگری فرهنگ را مورد تحلیل قرار داده‏اند، كه گواه دیگری بر تفكیك دین از فرهنگ در نظر آن‏هاست. 

شنبه 18/6/1391 - 10:57 - 0 تشکر 550102

"هافستد" چهار بعد ارزشی را معرفی می‏ كند، كه براساس آن می‏توان تفاوت فرهنگی كشورها و ملت‏ ها را با یكدیگر مقایسه نمود. و یا آن‏ها را مورد شناسایی قرار داد. این چهار بُعد عبارتند از:
1ـ فاصله قدرت
 2ـ پرهیز از ناشناخته‏ ها
 3ـ فردگرایی، جمع‏گرایی
 4ـ مردانگی ـ زنانگی آن‏چه از نقطه نظر بحث حاضر مورد توجه است، این‏كه در نظریه هافستد ـ همانند عمده ‏ی نظریه‏ پردازان غربی ـ ، نقش و جایگاهی برای دین در پیدایش، تغییرات و ارزیابی وضعیت فرهنگ به چشم نمی‏ خورد. حداقل با نگاهی خوش‏ بینانه می‏توان گفت كه او از این مسأله با بی‏ تفاوتی عبور نموده است.

شنبه 18/6/1391 - 11:2 - 0 تشکر 550118


 2/1ـ دین از عوامل فرهنگ‏ساز
رویكرد دوم به تعامل دین و فرهنگ، این است كه این دو در عرض یكدیگر بوده، و با یكدیگر تعامل دارند. به این معنا كه دین در فرهنگ‏ُ سازی، و فرهنگ، در دین تأثیرگذارده است؛ و یا حداقل در شناخت از دین موثر می‏باشد. براساس این نظر، فرهنگ از اجزای مختلفی تشكیل شده است، كه دین یكی از آن اجزا می‏باشد.
آداب، رسوم، رفتارها، نهادها، ارزش‏ها، هنر، خط، زبان و عواملی از این دست بر روی هم، فرهنگ هر كشور را رقم می‏ زنند. نكته مهم این است كه باید دید خاستگاه چنین نظریه ‏ای در تعامل دین و فرهنگ، كدام نگرش دین‏ شناسی و فرهنگ‏ شناسی است؟
 نظریه ‏پردازانی از این قبیل نمی‏ توانند برای دین، عرصه‏ ای فراتر از محدوده ‏ی اخروی و فردی قایل باشند. آخرت‌گرایی فردی به این نكته توجه دارد كه هدف از بعثت و رسالت انبیا, دعوت به آخرت و تربیت و تهذیب نفوس برای آمادگی ورود به جهان آخرت و رسیدن به بهشت موعود می‌باشد.

این طرز تفكّر را می‌توان از اندیشه‌های قدما تا تفكرات بعضی روشنفكران معاصر, پی گرفت. "فخررازی" ازجمله افرادی است كه در این دسته جای می‌گیرد. این تفكر را برخی روشنفكران معاصر نیز دنبال كردند. ازجمله, مرحوم "بازرگان". "عبدالكریم سروش" نیز با این فرض كه دین برای بشر آمده است و باید پاسخگوی انتظاراتی از بشر باشد ـ كه خود پاسخگوی آن نیست ـ در پاسخ به فلسفه‌ی نزول دین, آن را به تأمین سعادت اخروی محدود می‌كند. این تفكر به شكل مشابه ای در عالم مسیحیت نیز ریشه داشته و مورد قبول واقع می‌شود. ازجمله "پروفسور كِلاوال" كه شخصی كاتولیك می‌باشد، معتقد است "درواقع مذهب از یك نگرانی بسیار عمیق حكایت می‌كند. در همه جای دنیا تا آن‌جا كه من بررسی كرده‌ام ـ دیده‌ام كه مذهب, برخاسته از این نبودِ آرامش عمیقی است كه انسان در دنیا آن را احساس می‌كند و در واقع مذهب, پاسخی برای این ناآرامی درونی انسان می‌باشد". به هر صورت چه نگرش معنویت‌گرایی مسیحی و چه تفكّر تكامل‌یافته‌ی آن به صورتی كه در عالم اسلام مطرح شده است, حتماً بخشی از غایت و رسالت دین را مورد توجه قرار داده است؛ اما این‌كه تمام غایت دین در این امر محدود شود, امر قابل تأملی است. در حوزه فرهنگ‏ شناسی، اگر به تكثرگرایی فردی قایل باشیم، ـ یعنی افراد با خواست متنوع خود فرهنگ را می ‏آفرینند ـ به انضمام مبنای دین‏ شناسی طرح شده، حداكثر تأثیری كه برای دین در فرهنگ ‏سازی می‏ توان قایل شد، این است كه "دین با ایجاد اعتقادات و باورهای خاصی در حوزه زندگی معنوی و خصوصی بشر، می‏ تواند مقاومت‏ هایی را در او برای وارد شدن به جامعه ایجاد نماید"؛ و یا به ‏طور نسبی در شكل ‏گیری تمایلات و رفتار فرد تأثیرگذار باشد. وقتی دین در عرض عوامل دیگری هم‏چون هنر، ادبیات، علم، فلسفه، زبان، تاریخ تمدن، قواعد زناشویی، روابط اقتصادی، هنر، آداب و رسوم، اطلاعات، شرایط مادی و امثال آن قرار گرفت، اشرافی برای آن (دین) نسبت به سایر عوامل، پذیرفته نشده، و بقیه عوامل به محوریت دین تعریف نشده‏اند این نظریه تنها در بین اندیشمندان غربی مطرح نیست، بلكه یكی از نظریات مهم و مطرح بین متفكرین اسلامی نیز هست.

شنبه 18/6/1391 - 11:4 - 0 تشکر 550123

در ریشه‏ یابی چنین نظریه ای می‏توان به دو امر توجه نمود.

 اول: نگاه ناقص به تأثیر دین در حیات بشری؛
دوم: عدم ژرف‏نگری كافی در تحلیل فرهنگ.
در صورتی می‏ توان چنین محدودیتی را برای دین در عرصه فرهنگ پذیرفت، كه دین را در مسند سرپرستی جامع تكامل بشر در تمامی شئون ندانیم.
مسأله دیگر این‏كه، هرچند به نظر این افراد، می‏توان چنین استنباط نمود كه فرهنگ، مجموعه‏ ای از آداب، سنن، رفتارها، نمادها، اندیشه‏ ها، جهان‏بینی ها، ارزش‏ها و امثال آن می‏ باشد، اما این‏كه مجموعه‏ ی آداب و سنن و ارزش‏ها چگونه پدید آمده‏اند، مورد تحلیل جدی قرار نگرفته است.

شنبه 18/6/1391 - 11:7 - 0 تشکر 550130


 3/1ـ دین منشأ فرهنگ‏ سازی

 لازمه منطقی و اجتناب‏ ناپذیر پذیرش نظریه متقن‏تر در دین‏ شناسی و فرهنگ‏ شناسی، پذیرفتن ارتباط دیگری درخصوص دین و فرهنگ می‏ باشد. لازم به ذكر است كه این نظریه ‏ها با استناد به مبانی مورد بررسی، كاملاً مستدل و مستند خواهند بود. در این نظریه دین، ابزار سرپرستی بشر در همه شئون فردی، اجتماعی و تاریخی است و لازمه چنین سرپرستی این است كه آموزه‏ های خود را نسبت به شكل‏ دهی باورها، ارزش‏ها و رفتار بشر، در معرض استفاده پیروان ادیان الهی (به ویژه اسلام) قرار داده و به این ترتیب راه سعادت و كمال را فراروی مؤمنین قرار دهد. از سوی دیگر فرهنگ، مجموعه پذیرش‏های هنجاریافته، در بخش‏های اخلاقی، ارزشی و اعتقادی است. به این ترتیب مشاهده می‏شود كه بین عرصه دین و فرهنگ قرابت و نزدیكی تنگاتنگی وجود دارد. نظام پذیرش‏های اجتماعی رو به تكامل بوده و در تكامل آن (توقع) فرد و جامعه در محور تبعیت و تولی نسبت به اولیاء الهی و نظام ولایت الهی، امری لازم و مبدأ پویش فرهنگ در جامعه می‏گردد.

شنبه 18/6/1391 - 11:8 - 0 تشکر 550136

با ذكر سه مؤلفه می‏توان حضور دین را در همه عرصه‏ های فرهنگ‏ سازی مورد تأیید قرار داد:
اول: تفسیر ثابت از دین نداشتن و محدود نكردن آن بر فهم زمانی خاص.

 دوم: اعتقاد به تكامل پدیده فرهنگ و سهیم بودن اراده انسان‏ها در آن.
 سوم: تبیین درست و منطقی از ارتباط بین فرهنگ متغیر و دین ثابت،
 براساس مطالب مطرح شده البته ذكر این نكته لازم است كه تأثیر دین در بخش ‏های مختلف فرهنگ، یكسان نبوده و در پاره‏ای موارد به حَسَب ظاهر، تأثیر فرهنگ قومی یا ملی جامعه را مورد تأیید قرار می‏ دهد، اما در واقع این آداب و رسوم را در الگوی ارزش و رفتاری بالاتری منحل می‏ نماید. به این ترتیب مهندسی فرهنگی جامعه مبتنی بر این تفكر عبارت است از دریافت راه‏های بهره‏ گیری از اصول و ارزش‏های اسلامی و تجلی آن‏ها در حیات جامعه اسلامی در زمان و مكان‏های متفاوت و با ابزار و روش‏های مختلف، به عبارت دیگر احیای فرهنگ اسلامی به معنی تكامل مداوم و پیوسته و بدون توقف سیر الی الله می‏باشد و مهندسی فرهنگی طریق وصول به این هدف متعالی است.

برو به انجمن
فعالترین ها در هفته گذشته
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.