• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
انجمن ها > انجمن ادب و هنر > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
ادب و هنر (بازدید: 188)
پنج شنبه 9/6/1391 - 19:49 -0 تشکر 535424
تاریخچه کوزه گری و سفالینه سازی در ایران

وزه گری زود قدم به عرصهٔ عالم گذارد . در مغرب ایران ، در تپه گوران لرستان ، کاسه ها با دیوارهٔ ضخیم و با همان خاک کوزه گری زبر و خاکستری رنگ به کار رفته در تندیسکها ، زودتر از میانه هزارهٔ هفتـم ق م ساخته شد .
سـفالینـه های کوره ندیده (پختـه نشده) ، که می بایست در واقع پیشقـدم سفالینـهٔ کوره دیـده بوده باشنـد ، به خاصیت اندک پختگی شان در آتشی کم حـرارت (خامپخت شدن) نسبتاً سالم بر جا مانده و در گنج دره تپه (گنج تپه ، همدان) در درون لایه ای متعلق به زمانی محتملاً پیش از ۸۰۰۰ سال ق م مکشوف شده اند .فاصله زمان آن دوران تا پایان هزارهٔ چهارم مشخص است به پیدایی و تکاملیابی ظرافتکاریهای فنی .
نخستین سفالینه های تزیین یافته آنها هستند که در آتش پوشال حرارت دیده ، و پوشیده از گلابه ای سرخ رنگ ، و یا منقوش به نگاره های هندسی با بخشهایی از رنگ سرخ محو شده اند . در اواخر عصر مس و سنگ ، سفالگری به صورت هنری تکامل یافته و ممتاز در آمد ، و حاصل آن سفالینه هایی بود محکم ، حرارت دیده به طور کامل بر روی سنگریزه یا ماسه ، و به رنگهای زمینهٔ خامه ای ، نخودی ، و صورتی ، با نقوش پرتفضیل به رنگهای سرخ ، قهوه ای تیره و سیاه بر رویشان . در ممتازترین نوع این تزیینات ، شکلهای جانوری نقشپرداخته با نگاره های هندسی ترکیب می یافته ، و به طرزی درون بخشبندیها و حاشیه های سطح سفالینه جایگزین می شدند که چنانکه باید ایجاد تعادل کرده و هیئت سفالینه را مؤکد و منسجم می ساختند .
وفور پاره سفالینه ها با نقش و جنس اعلا که ممکن است در هر یک از قرارگاهای کوچک عصر مس و سنـگ مکشـوف گردد باید با چشم دیده شود تا به باور آید . در کاوشـگاههای بزرگی چون تپـهٔ سیلک (کاشان) یا تپه حصار (دامغان) که مساحت چندین جریب را فرا می گیرد ، حجم آن واقعاً ابعاد شگفت انگیز رؤیایی باستانشناختی می یابد .
بخوبی آشکار است که انواع کاسه و کوزه و سبوی مرغوب در محقرترین مساکن ، و زمانی بعدتر اشیاء نفیس همچون ظروف فلزی و سلاحهای زینتکاری شده به طور مشخص در تصاحب دولتمندان ، وجود می داشته است . مراکز منطقه ای ، هر یک با شیوهٔ متمایز خود ، متعدد بوده اند ، لیکن عالیتـرین سفـالینـه ها از شوش به دست آمده ، که می بایست در همان ربع دوم هزارهٔ چهارم مرکز بزرگ سیاسی و تجاری بوده باشد .
نگاره ها چوپانی و روستایی اند که نظر به سوی دشت خوزستان و کوههای ورای آن معطوف می داشته اند . پرندگان آبی درازگردن که تا زانو در شوره آب نهری باریک ایستاده ، و پرندگانی هم در حال پرواز ، نقش حاشیه ای ظریف بر جام سفالین بلند بالایی را به وجود می آورند ؛ و نیز سگهای تازی با قلاده و تسمه، و بزهای کوهی با شاخهای بیرون رسته تا حد دو نیمدایرهٔ تمام یا دو حلزونی فراخ و هیبت انگیز ، موضع گرفته روی تخته سنگ بر آهنگ مقابله با هر که گام پیش گذارد .
در دیگر نقاط غربی ایران نیز عصر مس و سنگ تا ۳۰۰۰ ق م یا دیرتر دوام می یابد . در سیلک واقع بروادی کاشان شکلهای جانوری بیشتر توپر و طبیعی نما می شوند ؛ و در کاوشگاههای باکون و نخودی و مانند آن در جلگهٔ مرودشت نقش روی ظروف سفالین بیشتر مستوی و توهمی اند . نهایتاً شکل جانور یا گیاهی که الهام انگیز نگارهٔ بنیادین بوده کلاً در انتزاعی هندسی گم می شود .
به عنوان مثالهایی روشنگر بزی که به یک جفت شاخ درشت جثه می گردد ؛ یا مردان مارمولک نما ، همانند شکلی که در بازی کودکان از چند لا تا زدن کاغذ و سپس برش دادن بر آن به وجود می آید ، دستهای یکدیگر را بالا گرفته و در حال رقص دسته جمعی حاشیه ای به گرد سفالینه ای تشکیل می دهند ؛ و در جای دیگر گرازهایی شبیه به سگان پا کوتاه و کشیده اندام در حال چرخش برای به دندان گرفتن دم خود ، درون کاسه ای را منقوش ساختند .
در سفالینه های تپه حصار شکل پلنگ (نامی که عموماً به سگهای شکاری آن محل داده می شود) به صورت اختلاط مغشوشی از لکه ها و نوارها در آمده است .پس از اوج کمـال در سفالینه های (شوش) ، متعلق به حدود ۳۵۰۰ ق م ، سنت سفـالگری منقوش در خوزستـان رو به افـول گذارد و جای خود را به تولیـد انبـوه سفالینه با چرخ کوزه گری داد .
چنین می نماید که آن زمان پیشه وران به کار صناعات نوظهوری چون فلزگری ، سنگتراشی و مهرکنی ، که اعتبار کلی یافته بودند ، می پرداختند . در ربع دوم هزارهٔ سوم (یا شوش) دورهٔ احیایی زودگذری پدیدار گشت که طی آن سبوهای بزرگ هفترنگ تولید می شد ، که باید گفت مرتبط بودند ـ اما نه هم هویت ـ با سفالینه های ساخته شدهٔ همان زمان در سلسله پادشاهی اول بین النهرین .
یک نمونهٔ ممتاز که از گورستان خارج قرارگاه جلیان (یا چلیان) در فارس بدست آمده ، نخستین نقش از بازنمایی (چهار عنصر فرد) را که تاکنـون مکشـوف شده در بخشبندیهای زیر شانهٔ سبو نشان می دهد ، یا چهار نمودگار آن عناصر که عبارتنـد از : گوزن ، مرغان شکارکردنی ، ماهی‌ ، و آتش . سفالینه های هفترنگ عالی همچنین از کاوشگاههایی چون هفت ایوان و دینـکاه تـپـه (دینخینه) در نزدیکی دریاچهٔ ارومیه از لایه هایی با قدمت حدود ۲۰۰۰ ق م به دست آمده است .
جز آنچه گذشت کوزه گری منقوش تولید شده به مقدار کلان با چرخ سفالگری ، اما فاقد آن الهامات و ابتکارات هنرمندانه که در سفالینه های عصر مس و سنگ مشهود است ، در اغلب نقاط نواحی آن ناحیه طی هزاره های سوم و دوم ق م مستمراً به حیات خود ادامه داد . همان زمان رو به سوی شمال شرقی ایران در تپه حصار دامغان ، و مراکزی در جلگهٔ گرگان چون شاه تپه و تورنگ تپه و یاریم تپه ، شیـوه ای نوین تکوین یافت ؛ اما اینکه آیا به طور خودزا در محل بود یا نتیجهٔ تهاجم هایی از نقاط دیگر، هنوز مورد اختلاف نظر است .
شیوه های نقش اندازی روی سفالینه متدرجاً جای خود را به نوعی سفالینهٔ خاکستری و نازک با بافتی فشرده داد که در پـایـان هزارهٔ سوم یا آغاز هزارهٔ دوم ق م به صورت گونـه ای از تکامل یافته ترین سفالینهٔ ساخته شده در هر زمان و مـکان در آمد . این گونه از سفالینه که به نازکی نان بستنی و با نـگاره های متنوعی از شکلهای راستگوشـهٔ موزون ـ و ظاهـراً الهام گرفتـه از نمونه های فلزی رایج ساختـه می شـد ، دارای سطحی کاملاً صیقل خورده و مزیـن به نگاره های در هم تابیدهٔ جلادار بود .
سفالینهٔ ساده به رنگهای قرمز و خاکستری و نخودی نیز معرف سفالگری کوچ کنندگان ایرانی به داخل این سرزمین هستند ، که نیز مسیر پیشروی آنان به سوی غرب را معین می سازند . در حسنلو ، یا تپهٔ شهری بزرگی واقع بر کنارهٔ جنوبی دریاچهٔ ارومیه ، سفالینه های یاد شده جانشین سفالینه های رنگی محلی گردیدند (حدود ۱۳۵۰ ق م) ، یعنی در ابتدای لایهٔ ۵ (آغاز عصر آهن لایهٔ ۱) ، و در مرحلهٔ بعدی یعنی لایهٔ ۴ (مطابق با عصر آهن لایهٔ ۲ حدود ۱۰۰۰ تا ۸۰۰ ق م) به اوج کمال خود رسیدند .
شکل آفرینی تزیینی ، رگه اندازی ، شیاراندازی و نقر ، دسته و قرصک و پایانه به شکل سر جانوران ، و انواع ظروف کاربردی سفالین رواج عمومی داشته است ؛ و در این میان هیئتی از همه تماشایی تر آوندی آیینی است با لولهٔ افقی بیرون نشسته شبیه به منقار و کیسهٔ زیر گلـویی مـرغـی مـاهـیخـوار (حواصیل) ، که خود نشانه شاخص یا انگی است از کارگاههای سفالگری تمدنهای عصر آهن ۲ در نواحی غربی ایران . آونـد و سبوسه ریخت جانوران و آدمیان نیز فراوان تولید می شد ، و خصوصاً در ناحیه املش (جنوب غربی خزر) که بسیاری سفالینه های آدمسان نیز به هیئت عجایب مخلوقات ساخته می شده اند .
و اما سفالینه های جانورسان کوهاندار همچون گاوان نر یا گوزنها ، گرچه شدیداً نقشپردازی یافته اند ، دارای نیرومندی جسمانی و تحرک و وقاری هستند همتای بهترین نقوش به کار رفته در سفالگری عصر مس و سنگ .
از آن جمله گوزنی است از مارلیک تپه ، با گردن کشیده و سری اندک چرخیده به پهلو ، گوشهایی تیز ایستاده ، و حالتی تجسم یافته در لحظهٔ پیش از فرار . هنگامی که این شکلهای آراسته با سنتهای سفالگری زاد بومی لرستان یا سیلک تلفیق یافتند ، دورهٔ احیای هنری در سدهٔ هشتم ق م و با همان جلوهٔ رنسانس اروپا در سدهٔ پانزدهم ب م ، به عرصهٔ ظهور رسید که باید گفت آخرین تجلی آن سنت در فرهنگی دیرین سال بود ، پیش از آنکه سفالینه های تولید شده به مقدار انبوه در امپراتوری هخامنشی ، جای آن را بگیرد .

برو به انجمن
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.