انجمن ها > انجمن ادبيـــات > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
ادبيـــات (بازدید: 293)
دوشنبه 30/5/1391 - 23:36 -0 تشکر 520730
نقد و بررسی ادبی

پارادوکس عید فطر در نگاه حافظ


در میان اعیاد موجود در جامعه ی اسلامی، بیش ترین توجه حافظ به عید فطر و ماه مبارک رمضان است. بسامد استفاده از روزه و رمضان و عید در شعر حافظ بالا است. از اینجا روشن می شود که این مسأله برای حافظ از اهمیت قابل توجهی برخوردار بوده است.


پارادوکس عید فطر در نگاه حافظ

عید فطر یکی از اعیاد اسلامی است. پیشینه ی آن به زمان پیامبرگرامی اسلام برمی گردد. پیش تر از آن وجود خارجی نداشته است. این عید از آن زمان تا کنون در جامعه ی اسلامی حفظ شده  و آداب و سنن مخصوص به خود پیدا کرده است. همزمان با آن در ادبیات نیز رخنه کرده است. پیشینه ی آن در ادبیات فارسی به رودکی نخستین شاعر فارسی زبان می رسد. آثار گرانبهایی از شاعران بزرگ فارسی در این ارتباط وجود دارد که همه نشان گر اهتمام شاعران به این موضوع دینی و آیینی می باشند. مثلاً مولانا در این زمینه فرموده است:

آمد رمضان و عید با ماست

قفل آمد و آن کلید با ماست

خواجه حافظ شیرازی نیز یکی از جمله کسانی است که در این ارتباط شعرهای بسیاری دارد. در میان اعیاد موجود در جامعه ی اسلامی،بیش ترین توجه حافظ به عید فطر و ماه مبارک رمضان است. بسامد استفاده از روزه و رمضان و عید در شعر حافظ بالا است. از اینجا روشن می شود که این مسأله برای حافظ از اهمیت قابل توجهی برخوردار بوده است.

اما نکته ی مهم در اشعار حافظ نگاه متفاوت او نسبت به عید رمضان است. او در اشعارش نسبت به عید رمضان واکنش های در ظاهر متناقض ازخود نشان داده است. همین امر سبب شده است تا بسیاری از نویسندگان و حافظ پژوهان در پی حل این تناقضات ومعماها برآیند و هرکدام توجیهات خاص خود را مطرح کنند. چه بسا عده ای بر اعتبار شعرهای حافظ از این منظر اظهار تردید و شک کنند. بنابراین، ضروری است ما نیز در آغاز، یک نگاه توصیفی به اصل این تناقضات در شعرهای حافظ داشته باشیم و بعد ببینیم که آیا میان اشعار حافظ واقعاً یک چنین تناقض آشکاری وجود دارد یا این که این تناقضات چیزی اند که در ظاهر شعرهای وی دیده می شوند ولی در باطن هیچ پاردوکسی وجود ندارد؟ این مقاله ی مختصر تلاشی است برای شناخت بیش تر همین مسأله.

نگاه یکم: نگاه رمضان گریزانه وعشرت جویانه

رمضان گریزی و عشرت طلبی در بسیاری از شعرهای حافظ- که به ماه رمضان و عید رمضان اشاره شده است- دیده می شود. مثلاً در این شعر:

ساقی بیار باده که ماه صیام رفت

در ده قدح که موسم ناموس و نام رفت

وقت عزیز رفت بیا تا قضا کنیم

عمری که بی حضور صراحی و جام رفت

در این شعر شاعر از ماه رمضان به عنوان ماهی که بسیاری از خواستنی های او را از کفش گرفته، یاد می کند. او ساقی را مخاطب قرار داده می گوید: حالا که ماه روزه و صیام رفته است، قدح و باده را پیش آر. باده را بیار که عمر عزیز بدون حضور صراحی و جام تلف شد. ظاهر شعر نشان می دهد که خواجه، رمضان را مانع رسیدن به باده می داند و حالا که رمضان رفته است بسیار احساس خوشی می کند و از ساقی می خواهد تا جام باده را نزد او بیاورد.

برخی، باده را باده ی معرفت حق دانسته اند و گفته اند حافظ روزه ی ریایی را نوع اتلاف عمر دانسته می خواهد تا ساقی برایش آن معرفت و نور حقیقی را اهدا نماید. بهرترتیب ظاهر شعر نشان از میل باطنی حافظ به باده دارد که در تناقض با رمضان است. چنانچه همین موضوع را در ابیات و شعر دیگر نیز بیان می کند:

زان باده که در میکده ی عشق فروشند

ما را دو سه پیمانه بده گو رمضان باش

زان می عشق کزان پخته شود هر خامی

گرچه ماه رمضان است بیاور جامی

ظاهر این ابیات نیز بر طلب باده تأکید می کند. با این تفاوت که در اینجا حافظ منظور خود از می و باده را روشن می سازد. به باور حافظ این “می”‌ آن “می”‌ عشقی است که با خوردن آن هر خامی به پختگی و کمال می رسد. “می”‌ ای است که تنها در خمخانه ی عشق به فروش می رسد. پس “می”‌ای که حافظ در شعرهای خود طلب می کند، “می”‌ کمال آفرین است.

حال پرسشی که ممکن است مطرح شود این است که این “می”‌ چگونه “می”‌ است که با رمضان مغایرت دارد؟ حافظ در این ابیات “می”‌ مورد نظر خود را مغایر با رمضان می داند و ناقض صوم قلمداد می کند. این می رساند که رمضان خود نمی تواند کمال آفرین باشد، از این رو شاعر در صدد چیزی است که برای او کمال بیاورد. یا در ابیات دیگر چنین فرماید:

بیاکه ترک فلک خوان روزه غارت کرد

هلال عید به دور قدح اشارت کرد

ثواب روزه و حج قبول آن کس برد

که خاک میکده ی عشق را زیارت کرد

یا:

روزه یک سو شد و عید آمد و دل ها برخاست

می زخمخانه به جوش آمده و می باید خواست

چه شود گر من و او چند قدح باده خوریم

باده از خون رز انست نه از خون شماست

یا:

حافظ منشین بی می و معشوق زمانی

کایام گل و یاسمن و عید صیام است

یا:

عید است و آخر گل و یاران در انتظار

ساقی به روی یار ببین ماه و می بیار

یا:

ماه شعبان منه از دست قدح کاین خورشید

از نظر تا شب عید رمضان خواهد شد

اظهارخوشی حافظ از رفتن روزه، در حقیقت اعلام موضع مخالف با زاهدان ریایی است. او چون با زهد و تقوای ریایی سخت مخالف است لذا عید رمضان را پایان فصل ریا شمرده از آن اظهار سرور وخرسندی می کند.

بنابراین، آنچه از این گونه شعرهای حافظ برمی آید این است که وی با رمضان میانه ی خوبی ندارد. آن را مانع رسیدن به پختگی و کمال می داند. او از این که رمضان رفته است اظهار خوشحالی وسرور می کند. لذا از ساقی می خواهد تا “می”‌مورد نظر او را فراهم کند. پس به باورحافظ عید رمضان جشن رفتن روزه و صیام و رسیدن فصل می و ساغر وعشرت است.

نگاه دوم: نگاه عارفانه و توصیفی

خواجه حافظ نگاه عارفانه نیز نسبت به رمضان دارد. او روزه را یک مهمان بسیار معزز می خواند و از خود می خواهد تا تا قدر آن را بداند. چنانچه در این بیت گوید:

روزه هر چند که مهمان عزیز است ای دل

صحبتش موهبتی دان و شدن انعامی

حافظ در مواردی که از ماه رمضان به قدر و منزلت یاد می کند، به شب قدر نیز اشاره می کند. شب قدر -که ماه رمضان قرار دارد-برای حافظ برات و روشنی می آورد. از این رو فرماید:

آن شب قدری که گویند اهل خلوت امشب است

یارب این تأثیر دولت از کدامین کوکب است

یا:

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی

آن شب قدر که این تازه براتم دادند

شب قدر به باور حافظ شبی است که سرنوشت انسان ها در آن شب تعیین می شود و انسان برات خود را دریافت می دارد و نامه ی اعمال او نوشته می شود:

شب قدر است و طی شد نامه هجر

سلام فیه حتی مطلع الفجر

یا:

در شب قدر ار صبوحی کرده ام عیبم مکن

سر خوش آمد یار و جامی بر کنار طاق بود

بدین ترتیب حافظ از ماه رمضان و شب قدر به خوبی و نیکی یاد می کند و آن را برای سرنوشت خویش کارساز و مۆثر می خواند.

پارادوکس عید فطر در نگاه حافظ
نگاه سوم: نگاه رندانه و منتقدانه

با توجه به دو رویکرد متفاوت نسبت به رمضان وعید رمضان، نگاه دیگری نیز مطرح می شود و آن نگاه رندانه ی حافظ به این مسأله است. این نگاه در حقیقت توجیه و وجه جمعی است میان دو نگاه مذکور. مطابق این دیدگاه حافظ یک منتقد است؛ منتقد کسانی که روزه ی ریایی می گیرند و براین رفتار خود فخر می فروشند. به باور حافظ کسانی که “می”‌ می خورند نسبت به کسانی که روزه ی ریایی می گیرند خیلی با فضیلت ترند. یکی از موضوعاتی که در دیوان حافظ زیاد می توان دید، نگاه منتقدانه ی وی به ریا و ریاکاران است. حافظ سخت از ریا متنفر است و آن را خلاف زهد و تقوا می شمارد. به همین خاطر روزه را یک نوع فصل زهدفروشان و ریاکاران می خواند و از رفتن آن سخت مسرور و خوشحال است. این شعر می تواند مثال بسیار روشنی برای این مسأله بوده باشد:

روزه یکسوشد و عید آمد و دل ها برخاست

می زخمخانه بجوش آمد و می باید خواست

توبه ی زهد فروشان گران جان بگذشت

وقت رندی و طرب کردن رندان پیداست

چه ملامت بود آن را که چنین باده خورد

این چه عیبیست بدین بیخردی وین چه خطاست

باده نوشی که در او روی و ریایی نبود

بهتر از زهد فروشی که درو روی و ریاست

ما نه رندان ریاییم و حریفان نفاق

آن که او عالم سرست بدینحال گواست

فرض ایزد بگذاریم و به کس بد نکنیم

وآنچه گویند روا نیست نگوییم رواست

چه شود گر من و او چند قدح باده خوریم

باده از خون رزانست نه از خون شماست

این چه عیبیست کزان عیب خلل خواهد بود

ور بود نیز چه شد مردم بی عیب کجاست

بدین صورت اظهارخوشی حافظ از رفتن روزه، در حقیقت اعلام موضع مخالف با زاهدان ریایی است. او چون با زهد و تقوای ریایی سخت مخالف است لذا عید رمضان را پایان فصل ریا شمرده از آن اظهار سرور وخرسندی می کند. از طرفی هم “می”‌ کمال و روشنی بخش را طلب می کند. چرا که “می”‌ای که بتواند انسان را به کمال برساند بهتر از روزه ای است که به خاطر مردم گرفته شود.

what`s life?life is love.
برو به انجمن
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.
  • وبگردی