• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
انجمن ها > انجمن روانشناسي > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
روانشناسي (بازدید: 161)
شنبه 21/5/1391 - 14:42 -0 تشکر 503835
درمان اختلال وسواسى ـ جبرى

معرفى یك مدل مداخله شناختى ـ رفتارى دینى

در درمان اختلال وسواسى ـ جبرى

 

عباس رمضانى فرانى,* محبوبه دادفر

 

 

استفاده و به كارگیرى مقوله هاى دینى در جلسات روان درمانى با رویكردهاى شناختى ـ رفتارى1 و با توجه به زمینه هاى فرهنگى و باورهاى دینى مردم ما مى تواند تأثیر سریع تر, عمیق تر و پایدارترى را در بیماران مبتلا به اختلال وسواسى ـ جبرى به دنبال داشته باشد و از این طریق درمان مطلوب حاصل آید. در كشور ما برخى از پژوهش گران گزارش داده اند كه افكار وسواسى یا مناسك اجبارى رنگ و بوى دینى دارند (فیضى, 1373; فتى و بوالهرى, 1378; دادفر, بوالهرى, ملكوتى و بیان زاده, 1380). نتایج پژوهش نظیرى, دادفر و كریمى كیسمى (1384) نشان داد كه باورهاى ناكارآمد دینى در مورد مناسك شست وشو و طهارت, پیش بینى كننده بهترى براى شدّت علائم وسواسى ـ جبرى هستند تا باورهاى ناكارآمدشناختى. آنها نتیجه گرفتند كه در این صورت, ایجاب مى كند كه در كار روان درمانى با این بیماران تجدیدنظر شود.

در پژوهش هاى مختلف, اثربخشیِ استفاده از روش هاى دینى در درمان بیمارى هاى روانى از جمله اختلال وسواسى ـ جبرى گزارش شده است (پریستر(Priester), 2001; اسكندرى و كرمى, 1380; بیان زاده, 1376; دادفر, 1376, 1383; یعقوبى و اسداللهى, 1384; كجباف و سجادیان, 1384).

به كارگیرى مداخله (درمان) شناختى ـ رفتارى دینى در درمان بیماران مسلمان و ایرانى لازم است. ضرورى است این نظریه ها و مفروض ها طى انجام پژوهشى كه روش شناسى تحقیق و فرآیند درمانى آن براساس روش ها و اصول مورد قبول علمى استوار است, در عمل آزمایش شود و چنان چه نتایج مثبت به دست آید, به عنوان روش هاى جاى گزین در روان درمانى هاى كلاسیك كه براى بیماران مبتلا به اختلال وسواسى ـ جبرى مسلمان و ایرانى استفاده مى شود, معرفى و توصیه گردد.

شنبه 21/5/1391 - 14:44 - 0 تشکر 503836

اختلال وسواسى ـ جبرى



طبق DSM-IV فكر وسواسى, یك فكر, احساس, ایده یا حس مزاحم و تكرارشونده است. عمل وسواسى, رفتار یا عمل ذهنى تكرارى نظیر وارسى یا شمارش است. فكر وسواسى موجب افزایش اضطراب شخص مى شود, در حالى كه انجام عمل وسواسى اضطراب شخص را كاهش مى دهد.با این همه, وقتى شخص در مقابل انجام عمل وسواسى مقاومت مى كند, اضطراب وى افزایش مى یابد.


شخص مبتلا به اختلال وسواسى ـ جبرى, معمولاً غیر منطقى بودنِ افكار و اعمال وسواسى خود را درك مى كند. علائم اختلال وسواسى ـ جبرى با ایجاد تغییر در خود بوده و براى خود بیمار ناهم خوان است; یعنى نسبت به تجربه شخص از خود, به عنوان یك موجود روانى, غریب و بیگانه مى نماید. اختلال وسواسى ـ جبرى مى تواند ناتوان كننده باشد, چون افكار و اعمال وسواسى وقت گیر بوده و به طور قابل ملاحظه اى در برنامه معمول شخص, عمل كرد حرفه اى, فعالیت هاى اجتماعى معمول یا روابط با دیگران تداخل مى كند. (كاپلان و سادوك, 1998; ترجمه پور افكارى, 1379).

شنبه 21/5/1391 - 14:46 - 0 تشکر 503837

تكنیك هاى شناختى ـ رفتارى



الگوى شناختى كه در این اختلال مبناى درمان قرار مى گیرد, در امتداد مدل شناختى اختلالات افسردگى و اضطرابى بك(Beck,1976) و مدل شناختى اختلال وسواسى ـ جبرى سالكوسكیس (Salkovskis,1985) است كه استراتژى هاى اصلى در آن عبارت اند از:


1.در نظر گرفتن افكار مداخله گر به عنوان محرك;


2. شناسایى افكار اتوماتیك منفى كه منجر به ارزیابى منفى از افكار مداخله گر مى شود و اصلاح آنها و جاى گزین كردن افكار غیر آشفته ساز;


3. شناسایى طرح واره ها یا نگرش هاى ناكارآمد اساسى و اصلاح آنها با تأكید بر اصلاح مسئولیت بالا و ارزیابى بیشتر احتمال خطر;


4. جلوگیرى از خنثى سازى كه در پى احساس مسئولیت و ادراك خطر ایجاد مى شود.


در ارائه این تكنیك از روش ارائه شده به دست سالكوسكیس و كریك(1989) براى اصلاح ارزیابى منفى افكار مداخله گر با تأكید بر تكنیك هاى ویژه اصلاح فرایند ارزیابى احساس مسئولیت و ادراك خطر, ارائه شده به دست ون اوپن(Van Oppen) و آرنتز(Arntz) (1993) استفاده مى شود. این تكنیك هفته اى دو جلسه و هر جلسه 45 دقیقه, و در كل, هر بیمار, شانزده جلسه درمان شناختى دریافت مى دارد.


تكنیك رفتارى شامل مواجهه تدریجى و پیش گیرى از پاسخ مى باشد كه عبارت است از مواجهه سیستماتیك با محرك هاى ایجادكننده افكار و رفتار وسواسى و پیش گیرى از پاسخ به طور هم زمان. هدف از به كارگیرى این تكنیك, اصلاح نگرش هاى بیمار درباره مسئولیت و ادراك خطر و هم چنین ایجاد فرایند خوگیرى با محرك هاى اضطراب زاست. تكنیك مواجهه تدریجى و پیش گیرى از پاسخ, تكنیك مستقلى است كه براى درمان به كار گرفته مى شود. این روش متأثّر از كار راكمن(Rachman) و همكاران (1976) به اضافه توصیه هاى استكتى(Stecketee,1993) در مورد روش مواجهه و پیش گیرى از پاسخ است. این تكنیك هفته اى دو جلسه و هر جلسه 45 دقیقه اجرا مى شود, و در كل, هر بیمار در پایان طرح, شانزده جلسه درمان مواجهه تدریجى و پیش گیرى از پاسخ دریافت مى دارد. مواجهه بر مبناى سلسله مراتب اضطراب زایى نشانه هاى درونى و بیرونى اضطراب زا, از كمترین عامل اضطراب زا شروع شده و بیمار آن را در تكلیف روزانه منزل نیز استفاده مى كند.


تكنیك درمان شناختى ـ رفتارى عبارت است از: تركیب دو تكنیك فوق در یك جلسه و به موازات یك دیگر.


در مجموع, هر بیمار هفته اى دو جلسه, هر جلسه حدود 5/1ساعت تحت درمان با روش درمان شناختى همراه با مواجهه تدریجى و پیش گیرى از پاسخ (تكنیك هاى شناختى ـ رفتارى) و نهایتاً طى شانزده جلسه 5/1 ساعته تحت درمان قرار مى گیرد.

شنبه 21/5/1391 - 14:47 - 0 تشکر 503838

تكنیك هاى شناختى ـ رفتارى دینى



نوعى روان درمانى كه عبارت است از یك اقدام منظم به منظور رفع بیمارى روانى در یك رویكرد شناختى ـ رفتارى دینى كه در آن از روش تشریك مساعى تجربى استفاده مى شود. الگوى شناختى ـ رفتارى پیش از این شرح داده شد. تكنیك هاى دینى مورد استفاده در این مدل از مطالعه تحلیل محتوایى از آیات قرآن كریم استخراج شده است (رمضانى فرانى, عمادى و عاطف وحید, 1380) كه در این مقاله, برخى از آنها به طور مفصل شرح داده خواهند شد.


روان درمانى به شیوه شناختى ـ رفتارى دینى طى 12ـ16 جلسه براى بیمارانى كه به تشخیص روان پزشك واجد شرایط ملاك هاى تشخیصى براى وجود اختلال اضطرابى وسواسى ـ جبرى براساس DSN-IV هستند, انجام مى شود. طول و مدت جلسات درمان عیناً مشابه الگوى درمان شناختى ـ رفتارى است.

شنبه 21/5/1391 - 14:48 - 0 تشکر 503840

فرآیند درمان شناختى ـ رفتارى دینى



تكنیك هاى شناختى ـ رفتارى شامل تكنیك هایى هستند كه پیش از این ذكر شد. قبل از شروع درمان در مصاحبه, ارزیابى شناختى ـ دینى صورت مى گیرد كه براساس پنج سؤال اقتباس شده از درمان شناختى معنوى (SCT)3 استیونس(Stevens) و استیونس (1999) است و شامل پیوندها و تجارب دینى در دوران كودكى, اعتقاد به نقش باورها یا شیوه زندگى دینى در مشكلات فعلى, علایق و نیازهاى معنوى و دینى, اعتقاد به این كه باورها, عبادات و اجتماعات دینى, منبعى از توانایى و كمك هستند و تمایل به مشاركت در مداخلات درمان دینى اند

شنبه 21/5/1391 - 14:50 - 0 تشکر 503843

فرآیند مداخلات درمان دینى به شرح زیر است:



جلسه اول درمان



هدف این جلسه آشنا كردن بیمار با درمان دینى یا مداخلات دینى در درمان اختلال وسواسى ـ جبرى است و دستور كار جلسه شامل: ارائه منطق مداخلات دینى و ارائه جزوه آموزشى در زمینه دعا است.


در این جلسه, ابتدا منطق مداخلات دینى به شرح زیر براى بیمار توضیح داده مى شود:


(از آن جا كه شما اظهار تمایل نمودید از راهبردها و شیوه هاى دینى نیز در راستاى درمان بیماریتان استفاده كنید و از طرفى, به نظر مى رسد برخى اعتقادات و اعمال دینى, چنان چه با برنامه اى حساب شده, استفاده شود, مى توانند نقش مؤثرى در مقابله با افكار و اعمال وسواسى ایفا كنند, بنابراین, ما در طى جلسات درمانى كه با هم خواهیم داشت سعى خواهیم كرد تا به همراه تكنیك ها و شیوه هاى رایج در درمان وسواس از برخى از این راهبردها و فنون استفاده كنیم. از جمله آنها مى توان به راهبردهاى ذكر, دعا, شكر و اسوه گزینى (الگویابى) اشاره كرد. در پژوهش هاى مختلف به كرات تأیید شده است كه وقتى انسان به ذكر خدا و یادآورى قدرت بى نهایت او مى پردازد و از او طلب حاجت, كمك و یارى مى نماید, پله هاى رسیدن به هدفش را سریع تر طى خواهد كرد. براى آن كه شما بتوانید از این باورها و راهبردها براى درمان مشكل خود بهتر استفاده كنید, ما در طى جلسات, طبق یك برنامه مشخص از این راهبردها استفاده خواهیم كرد.)


پس از توضیحات, درمان گر در مورد مفهوم دعا به توضیح مى پردازد و كیفیت و تأثیر آن را در درمان علائم وسواسى, با بیمار به بحث مى گذارد. هدف از این اقدام ابتدا ارزیابى برداشت بیمار از دعا و سپس كیفیت استفاده بیمار از دعا است.


الف) آیا دعا كلى گویى است یا اختصاصى و شخصى.


ب) آیا دعا كردن تشریفات صرف دینى است یا با زبان و نیاز بیمار هماهنگ است.


ج) آیا دعا با پاسخ هاى اختلال وسواسى ـ جبرى ارتباط دارد , یا خیر, براى مثال, صلوات فرستادن براى رفع اضطراب ناشى از یك فكر وسواسى است یا براى تقرّب به خداوند.


توضیح و ارائه تعریف از دعا داراى اوصاف زیر است:


الف) دعا گفت وگویى دوطرفه میان خداوند و بنده اوست.


ب) دعا اعلام یك نیاز به موجودى بى نیاز, قدرت مند و بخشنده است.


ج) دعا بیان خالص, روشن و واضح یك حاجت به اجابت كننده اى است كه از وعده اش تخطى نمى كند.


د) در دعا ذكر ویژگى هاى خداوند, متناسب با موضوع مورد حاجت ضرورى است.


هـ) دعا ذكر و یادآورى است, از این رو, محتواى سازنده آن داراى اهمیت است. دعاى سازنده مانند دعاهایى است كه جنبه هاى مثبت و كارآمدى را براى خود و دیگران دارد, در برابر, دعاهایى مانند (خدایا مرا از روى زمین بردار تا از شرّ وسواس خلاص شوم) جنبه غیر سازنده و منفى دارد.


در پایان جلسه, جزوه دعا به عنوان تكلیف خانگى به بیمار داده مى شود.




جلسه دوم درمان



هدف این جلسه اولاً, آموزش كاربردى دعا در راستاى جهت گیرى درمان و ثانیاً, استفاده از حدیث حضرت على(ع) در مورد مواجهه با ترس براى تسهیل در پذیرش شیوه درمان است, از این رو, دستور كار این جلسه عبارت است از:


1. بیمار از مطالعه جزوه دعا به چه نگرشى از دعا رسیده است.


2. بیمار با مثال, دعاهاى روشن و خالص را در راستاى نیازهاى درمانى اش ارائه و تمرین كند.


3. حدیث حضرت امام على(ع) در مورد مواجهه با موضوع ترس بیان مى شود.


در ابتدا از بیمار خواسته مى شود تا برداشت خود را از مطالعه جزوه آموزش (دعا) بیان كند. سپس به بیمار گفته مى شود كه ما در این جلسه سعى خواهیم كرد با هم دیگر دعاهاى متناسب با كاهش علائم وسواسى ـ جبرى شما را پیدا كنیم.


پس از ارائه منطق درمان اختلال وسواسى ـ جبرى با شیوه مواجهه سازى و پیش گیرى از پاسخ, ابتدا كلام امام على(ع), در مورد مواجهه با ترس, براى بیمار خوانده مى شود: (چون از كارى ترسى بدان در شو, كه خود را سخت پاییدن دشوارتر تا در نشدن در كار و ترسیدن) (حكمت175) و برداشت بیمار از آن ارزیابى مى شود. در پایان جلسه, براى آماده شدن بیمار در استفاده از تكنیك مواجهه و پیش گیرى از پاسخ, دعاى (امن یجیب) به بیمار توصیه شده و سپس درمان گر با كمك وى دعاى متناسب با مشكل را انتخاب كرده و در جلسه تمرین مى كند.




جلسه سوم درمان



هدف این جلسه بسط حوزه معنایى و كاربردى دعا و آشنا كردن بیمار با شیوه اسوه گزینى (الگویابى) است. دستور كار شامل ارزیابى تكالیف دعا; تمرین دعاهاى جلسه قبل; تعریف اسوه گزینى و به كار بردن آن در تمرین مواجهه; و تلاش براى بیان دعاهاى دیگر.


در این جلسه, پس از ارزیابى تكالیف خانگى مربوط به دعا, از بیمار خواسته مى شود تا دعاى جلسه قبل را براى شروع تمرین مواجهه سازى بیان كند. سپس شیوه اسوه گزینى تعریف شده و از بیمار خواسته مى شود به هنگام تمرین مواجه سازى خود را به جاى یكى از اسوه ها فرض كند و در نقش او تمرین نماید.


در پایان جلسه, بیمار با كمك درمان گر دعاهاى دیگر را تنظیم و در جلسه تمرین مى كند و به عنوان تكلیف خانگى آن را در خانه انجام مى دهد. ضمناً, در تكالیف خانه (نقش بازى) كردن در نقش اسوه انتخاب شده به هنگام تمرین مواجهه سازى توصیه مى شود.




جلسه چهارم درمان



هدف این جلسه آشنا كردن بیمار با مفهوم شكر و تمرین مرحله اول آن و هم چنین تسلط مفهومى استفاده از راهبردهاى دعا و اسوه گزینى است. دستور كار شامل ارزیابى تكالیف مربوط به دعا و اسوه گزینى; آموزش مفهوم شكر و مراحل آن; تمرین مرحله اول شكر است.


در جلسه چهارم, ابتدا تكالیف مربوط به دعا و اسوه گزینى ارزیابى و سپس بیمار با راهبرد شكر آشنا مى شود (علت آموزش راهبرد شكر در این جلسه این است كه در تمرین هاى خانگى درمان شناختى ـ رفتارى اختلال وسواسى ـ جبرى موفقیت هاى درمانى هرچند ناچیز شروع شده است). براى آشنایى بیمار با این راهبرد توضیح زیر ارائه مى شود.


پس از دعا و اسوه گزینى كه با هم آنها را مرور و در درمان به كار بردیم, در این جلسه مى خواهیم با كمك شما راهبرد دیگر دینى را مرور و در درمان از آن یارى جوییم. راهبردى كه به شما كمك مى كند تا به داشته هاى مثبتتان بیشتر توجه كنید و نداشته ها را كمتر به نظر آورید, زیرا شكر, سپاس گزارى از خداوند به خاطر نعمت هایى است كه به ما ارزانى داشته است. خداوند وعده داده است كه در مقابل این شكرگزارى, هم به ما پاداش دهد و هم نعمت خود را بر ما فزونى بخشد. براى رسیدن به چنین پاداشى لازم است:


اولاً, ابتدا نعمت هاى خداوند را بشناسید. نعمت هاى الهى شامل هر ویژگى مثبت شخصى و یا موفقیتى مى شود كه شما در زندگى دارید. اما در این درمان, فقط موفقیت هایى منظور است كه شما در طول درمان بر اثر تلاش و كوشش آن را كسب مى كنید, مثل صرف وقت كمتر در افكار یا اعمال وسواسى, یا تداخل كمترى كه افكار یا اعمال وسواسى در سایر فعالیت هاى شما طى درمان ایجاد مى شود كه نشان دهنده بهبود در علائم وسواسى ـ جبرى است.


ثانیاً, پس از شناسایى موفقیت ها به عنوان یك عطیه الهى, بایستى یكایك آنها را به زبان بیاورید, زیرا شكر زبانى شما را براى دست یابى به هدف درمان آماده مى سازد.


ثالثاً, پس از شناسایى موفقیت ها با شكر زبانى در مورد به دست آوردن آنها از خداوند به دلیل این موفقیت ها سپاس گزارى كنید. با این امید كه (لئن شكرتم لازیدنكم); كسى كه شكرگزار باشد خداوند به آن خواهد افزود.


حال مرحله اول این راهبرد را كه شناسایى موفقیت هاست با هم به انجام خواهیم رساند. اطلاعات ثبت شده در تكالیف خانگى شما مى تواند در این زمینه كمك كننده باشد.


در ادامه جلسه, به هنگام تمرین مواجهه سازى و پیش گیرى از پاسخ همانند جلسه پیش, از دعا و اسوه گزینى استفاده مى شود. در پایان, در خصوص مرحله اول شكر و نیز دعا و اسوه گزینى در زمان تمرین مواجهه, تكالیفى به بیمار ارائه مى شود.




جلسه پنجم تا هشتم درمان



هدف این جلسات تسلط مفهومى و مهارتى بر راهبردهاى دعا, اسوه گزینى و شكر است. دستور كار جلسه شامل تمرین مرحله دوم و سوم شكرگزارى, و تمرین دعا و اسوه گزینى به هنگام تمرین مواجهه سازى و پیش گیرى از پاسخ است.


موفقیت هاى شناسایى شده در تكالیف خانگى یك به یك شناسایى و به زبان آورده مى شوند, سپس از خداوند سپاس گزارى مى گردد. پس از آن به هنگام تمرین مواجهه سازى و پیش گیرى از پاسخ, مثل جلسات قبل از دعا و اسوه گزینى استفاده مى شود.




جلسه نهم تا شانزدهم درمان



هدف این جلسات تغییر فرض هاى ناكارآمد دینى بیمار است كه با وسواس وى در ارتباط است. از این رو, آموزه هاى دینى زیر مدنظر قرار مى گیرند:


1. دین اسلام دین میانه است, از این رو, در تكالیف آن سهولت وجود دارد.


2. بین عمل, نیت و آن چه به زور به ذهن مى آید, تفاوت وجود دارد و (وسواس هاى فكرى), اعمال انسان ها به شمار نمى آیند تا مورد بازخواست خداوند باشند, زیرا تنها در حوزه اختیار از انسان ها بازخواست مى شود. هم چنین لازم است احساس گناه بیمار در خصوص افكار وسواسى دینى (كفر به خدا و ) به چالش گذاشته شوند.


3. تكالیف هركسى براساس وسع و میزان و محدوده توانایى هاى اوست. در این جا بین سخت گیرى هاى اضطرابى (در اخلاق) و آموزه هاى دینى تمایز ایجاد مى شود.


4. توجه به خوبى ها و توان مندى هاى خود و تحسین آنها به عنوان آموزه اى از حضرت سبحان كه پس از آفرینش انسان خود را تحسین كرده و فرموده است: (فتبارك الله احسن الخالقین), تأكید مى شود. ضمن تحسین از خود تفاوت آن با تكبر و غرور نیز مشخص مى شود.


در هر جلسه, در مورد یكى از موضوعات فوق از منظر دین بحث شده و افكار بیمار به چالش كشیده مى شود. این موضوعات تنها نمونه اى از فرض هاى دینى و اخلاقى افراد وسواسى هستند كه از فردى به فرد دیگر فرق مى كند و مى تواند فرض هاى دیگرى را نیز كه درمان گر در طى جلسات, بسته به مورد, به دست مى آورد, در بر گیرد.

برو به انجمن
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.
  • وبگردی