• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
انجمن ها > انجمن ادبيـــات > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
ادبيـــات (بازدید: 233)
چهارشنبه 18/5/1391 - 2:40 -0 تشکر 496971
تاثیر انقلاب اسلامى و جنگ تحمیلى بر ادبیات داستانى

نویسنده:غلامرضا مرادى

اشاره

از آنجا كه ادبیات داستانى چشم‏اندازى دلپذیر در عرصه هنر است و در حقیقت‏یكى از ماندگارترین و تاثیرگذارترین اشكال و انواع هنرها به حساب مى‏آید، رویكرد صاحبان قلم هر جاى جهان به این هنر كاملا طبیعى و به دور از هرگونه استبعادى است.
در ایران نیز اگر چه قریب صد سال است كه (1) داستان‏نویسى - به شیوه‏اى كه در غرب مرسوم و متداول است - رواج یافته و با اقبال عمومى مواجه شده، اما جز در سالهاى اخیر كه ادبیات داستانى هویت و حاشیه امنیت‏خاصى یافته و به جایگاه فكرى نسبتا مستقلى رسیده است، كمتر نشانه‏اى از این هویت و حاشیه‏ى امنیت در میان آثار داستان‏نویسى پیش از انقلاب اسلامى مى‏توان یافت.
موضوع و مقوله‏ى تازه‏ى جنگ - با ابعاد و گسترده‏ى فراوانش - چشم‏انداز جدیدى از پیش روى داستان‏نویسى، گشوده است و هرگوشه از آن ویژگى‏هایى در خود دارد كه مى‏تواند دستمایه‏ى بدیعى براى رمان و داستان‏هاى كوتاه باشد. كما اینكه در سالهاى اخیر اینگونه بوده و در راهى كه انتخاب شده، دور از حقیقت نیست كه منتظر آثار متفاوتى در داستان‏نویسى پس از انقلاب اسلامى باشیم.
این نوشتار سعى دارد به طور مختصر، رویكرد ادبیات داستانى ایران را به موضوع جنگ چه در سالهاى وقوع و چه بعد از آن مورد ارزیابى قرار دهد.

مقدمه

"گاستون بوتول" جنگ را پدیده‏اى هدفدار معرفى كرده و آن را كاملا منظم و مستقل مى‏داند و معتقد است كه هرگاه در مطالعه‏ى جنگ از علیت و وقایع‏نگارى دور شویم، پاى ادبیات به میان كشیده مى‏شود. (2)
تردیدى نیست كه پاى ادبیات دیرزمانى است در مقوله‏ى جنگ گشوده شده و همیشه یك تم اساسى براى داستان‏نویسان جهان بوده است. داستان‏هاى بسیارى را مى‏شناسیم كه جنگ اگر نه تمامى موضوع كه بخش عمده‏ى اثر داستانى را شامل مى‏شود. اما لزوما همه نویسندگان داستان‏هاى جنگى از نزدیك شاهد وقایع جنگ نبوده‏اند.
نوشتن درباره جنگ، عرصه‏ى گسترده‏اى را پیش روى داستان‏نویس قرار مى‏دهد كه مى‏تواند از طریق "ثبت هنرمندانه" وقایع، تصویرگر دلاورى‏ها، حماسه‏ها، پیكارها، شكست‏ها و پیروزى‏ها و نگارگر عوارض و تبلیغات آن باشد. با بررسى اندكى در سیر داستان‏نویسى دو قرن اخیر جهان، این نكته روشن مى‏شود كه رمان‏ها و داستان‏هاى كوتاه بسیارى با بهره‏گیرى از زمینه‏ى رویدادهاى جنگى و مخاصمه‏هاى قومى، كه گاه بین دو یا چند كشور، بین اقوام گوناگون از یك ملیت و یا بین طرفداران دو نحله فكرى و عقیدتى صورت گرفته، نوشته شده است. جنگ‏هاى اول و دوم جهانى در این میان، به خصوص انگیزه‏ى خلق آثار ادبى بسیارى شده است.
"همینگوى" ضمن اینكه در مبارزات داخلى اسپانیا حضور داشت و رمان - ناقوس‏ها براى كه مى‏نوازد - او برگرفته از این جنگ داخلى است، خود از زخمیان جنگ جهانى اول نیز بود. "تولستوى" نیز تصویرگر زوایاى دقیق و صحنه‏هاى غریب جنگ‏هاى روسیه و فرانسه در رمان عظیم جنگ و صلح است. او در این رمان، گیراتر از هر مورخى جزئیات وقایع را نشان مى‏دهد و داستان او ماندگارتر از هر اثر تاریخى، تصویرگر شرح رنجها و شادیها و پیروزى و شكست‏هاست.
"برباد رفته" اثر مارگارت میچل، "زنى تنها در میان جمع" اثر هاینریش بل، " قربانى" و "پوست" دو اثر از مالاپارته و صدها اثر برجسته‏ى دیگر به نحوى شگرف و دلپذیر گوشه‏هایى از رویدادهاى عظیم دو جنگ بزرگ جهانى را ترسیم كرده‏اند كه به حقیقت تاریخ دقیق و راستین، از دل همین رمان‏ها و داستان‏ها استخراج مى‏شود.
این سلسله‏ى طولانى تا امروز همچنان با شدت وضعیت ادامه دارد و نویسندگان روزگاران اخیر نیز حتى اگر جنگ را از نزدیك لمس نكرده باشند، با شناخت موقعیتهاى جنگ و عوارض و حواشى آن، گسترده‏ى تخیل خویش را تا دوردستهاى تاریخ مى‏برند و با بهره‏گیرى از حوادث جنگ به جنگ به خلق آثار داستانى مى‏پردازند. بیان موضوع جنگ در قالب داستانى و گزارشهاى ادبى طى سالهاى متمادى از گذشته‏ى دور تا امروز استمرار داشته و این رشته هیچگاه انقطاع نیافته است و این همه نشان مى‏دهد كه موضوع جنگ هیچگاه از زندگى انسان و بالطبع از زندگى صاحبان اندیشه و قلم خارج نشده است و استمرار آن تا امروز چندان عجیب و غیرعادى نیست.
بازار ادبیات جنگ همیشه گرما و حرارت خاصى داشته است. به قول مولف جامعه‏شناسى جنگ "جنگ آفریننده‏ى تاریخ است، و در واقع تاریخ صرفا با شرح كشمكش‏هاى مسلحانه آغاز شده و بعید است كه این پدیده، زمانى كاملا از میان برود; زیرا جنگ‏ها به هر حال مشخص‏ترین مبادى تاریخ و در عین حال مرزهایى هستند كه مراحل مهم موارث را از یكدیگر متمایز مى‏كنند. تقریبا تمام تمدنهاى معروف در اثر جنگ از بین رفته‏اند. تمام تمدنهاى جدید نیز با جنگ پا به عرصه‏ى وجود نهاده‏اند. " (3)

ادبیات داستانى و جنگ تحمیلى

در عرصه‏ى قابل تامل ادبیات داستانى امروز ایران، اگر از چند مورد اثر داستانى كه در اوایل پیروزى انقلاب اسلامى و قبل از شروع جنگ هشت‏ساله چاپ و نشر یافته بگذریم و از سر حوصله و دقت‏به داستان‏هاى بلند و كوتاه چاپ شده‏ى ایام جنگ تحمیلى و پس از آن بنگریم، عمده‏ترین آثار داستانى ایرانى را متاثر از این جنگ مى‏یابیم كه نویسندگان این آثار عموما یا به طور مستقیم از جنگ تاثیر پذیرفته‏اند و یا به طور غیر مستقیم از این پدیده تاثیر پذیرفته‏اند. از این میان عده‏اى نگرش مثبت و عده‏اى نیز نگرش منفى به جنگ داشته و برخى نیز نگاه بینابینى به جنگ و موضوع و مسائل آن داشته‏اند.
تا آغاز سالهاى هفتاد، بیش از یكهزار و یكصد و شصت داستان كوتاه درباره جنگ تحمیلى در مطبوعات چاپ شده كه نویسندگان آنها - چه آنها كه در جنگ بودند و جنگ را تجربه كردند و چه آنان كه از دور شاهد صحنه‏هاى جنگ بوده‏اند - عموما صادقانه و خالصانه و گاه با نگاهى منتقدانه، به بیان احساس خویش پرداخته‏اند. (4) در همین زمان نیز از مجموع قریب به دویست و ده داستان بلند چاپ شده، 33 رمان و داستان بلند به طور مستقیم به موضوع جنگ پرداخته‏اند كه 21 مورد از این 33رمان و داستان بلند با دیدگاه مثبت‏به مقوله‏ى جنگ پرداخته‏اند. در چهار مورد دیگر نوعى نگرش حد وسط و بینابینى وجود دارد و تنها در 8 رمان و داستان بلند با موضوع جنگ با دید منفى برخورد شده است كه نویسندگان آنها با گذشتن از بیشترین مواهب و وجوه مثبت جنگ و دفاع هشت‏ساله، تنها به برشمردن و بزرگ‏نمایى وجوده منفى احتمالى - كه هیچ جنگى از این وجه خالى نیست - و یا اصولا جستجوى آسیب‏ها ، ناگواریها و زوایاى تاریك جنگ پرداخته‏اند. (5)
نخل‏هاى بى‏سر نوشته‏ى قاسمعلى فراست، عروج نوشته‏ى ناصر ایرانى، سرود مردان آفتاب نوشته‏ى غلامرضا عیدان و اسماعیل اسماعیل نوشته محمود گلابدره‏اى، به عنوان نمونه‏هاى برجسته رمان مثبت‏نگر است كه شخصیت‏هاى آنها براى رضاى خدا مى‏جنگند و همسو با دولت و انقلاب و توده‏هاى عظیم مردم هستند و مرگ را در این جنگ شهادت مى‏دانند. دفاع از میهن را دفاع از حدود و ثغور ایمان خود قلمداد مى‏كنند و حضور در جبهه را آگاهانه پذیرفته‏اند. رمان‏هاى باغ بلور نوشته محسن مخملباف و زمین سوخته نوشته‏ى احمد محمود از نمونه‏هاى شاخص رمان‏هاى بینابینى و تقریبا خالى از جهت‏گیرى ویژه مثبت‏یا منفى است كه گاهى غلبه‏ى نگرش‏هاى مثبت و مردمى در آن به چشم مى‏خورد. رزمندگان در این داستان‏ها آگاهانه رزم را برمى‏گزینند، دفاع از حریم و حدود خانه و كوچه و خیابان و شهر براى آنها الزامى است ضمن اینكه در كلیت داستان‏ها نیز مى‏توان توجه و تمایلى به ویرانى‏ها و خرابى‏ها داشت و پى‏آمدهاى اجتماعى و تالمات روحى و جسمى را در آدم‏ها یافت كه گاهى با نوعى اغراق و بزرگ‏نمایى همراه است.
زمستان 62 و ثریا در اغما نوشته‏ى اسماعیل فصیح و آداب زیارت نوشته‏ى تقى مدرسى و بحث ملخ نوشته‏ى جواد مجابى، از نمونه‏هاى شاخص رمان‏هاى منفى‏نگر است كه شخصیت‏هاى آنها اغلب از مرگ مى‏ترسند، كمتر با شهادت آشنایند و اهل غارت و فرارند.
كنجكاوى در هر یك از این سه بخش داستان بلند كه بن مایه‏ى اولیه‏ى آنها جنگ و شهادت و آسیب‏شناسى و تبعات اجتماعى جنگ است، گذشته از نوع نگرش نویسندگان آنها، گویاى این حقیقت است كه ادبیات جنگ مى‏رود تا در جامعه‏ى ایران اسلامى جاى شایسته‏ى خود را پیدا كند و امید مى‏رود كه تحول داستان‏نویسى ما از همین نقطه شروع شود.
از داستانها كه بگذریم نوع ادبى دیگرى كه گاه شكلى داستان واره دارد، خاطره‏نگارى از جنگ است و یا نگرش‏هاى ویژه‏اى كه برخاسته از حوادث اردوگاههاى جنگى است. نویسندگان مخلص این آثار ضمن اینكه دقایق بسیارى از رویدادهاى مناطق جنگى و جزئیات حوادث را بر بال بلند كلام خود تصویر كرده‏اند، لحظه‏هاى ناب ایام اسارت و مقاومت‏هاى دلاورانه را نیز به شكل خاطره‏هایى گاه حتى شیرین‏تر و دلپذیرتر از داستان روایت مى‏كنند.
"لزوم دقت در میان جزئیات حوادث قصه و نزدیك كردن آن به واقع امر، موجب وسواسى خستگى ناپذیر در نویسنده‏ى واقع‏بین مى‏شود كه در بیان مطلب اگر كمترین تسامحى ببیند خود را نخواهد بخشید و نبودن روشنى كافى در ظرائف موضوع او را به كوششى چند برابر در رسیدن به حقیقت وادار خواهد كرد. روایت مى‏كنند كه: تولستوى براى نوشتن رمان عظیم جنگ و صلح در بخش توصیف نبرد (برودینو) براى اینكه دقت عینى كافى داشته باشد، سوار بر اسب و نقشه‏ى ستاد كل در دست، دو روز دور و بر این آوردگاه جولان مى‏كند، فرسنگ‏ها و فرسنگ‏ها راه آهن را درمى‏نوردد، تا از زبان یكى از بازماندگان جنگاوران آن زمان، شرح جزئیاتى را بشنود كه براى آرایش نوشته‏ى خود لازم داشت. او نه تنها كتابها را مى‏كاود و همه‏ى كتابخانه‏هاى خصوصى را زیر و رو مى‏كند، بلكه با پرس و جو از خانواده‏هاى اشراف و بیرون كشیدن سندهاى گمنام و نامه‏هاى شخصى از لاى پرونده‏ها، نكات بسیارى بیرون مى‏كشد، تنها براى به دست آوردن یك ذره‏ى بیشتر واقعیت. " (6)
اما اكنون كه بسیارى از ناگفته‏هاى هشت‏سال دفاع بى‏امان و سالها اسارت دلاور مردان ما به شكل خاطرات و یادداشتهاى شیرین و خواندنى در دست است، براى نویسنده‏هاى كنجكاو و هوشیار فرصتى كم مانند است كه ایده‏هاى ناب آنها را برگیرند و با پیوستن حوادث و رویدادهاى فرعى در قالب و فرم رمان و قصه‏ى كوتاه، به خلق آثار ماندگار بپردازند.
در شرایط امروز، قصه‏ها و رمان‏هاى جنگ، خوانندگان فراوانى دارد مشروط بر اینكه از قالب و فرم و تكنیك و زیبایى بیانى شایسته‏اى برخوردار باشند و پرورش درستى از حادثه‏ى جنگ و به كارگیرى متناسبى از تمهیدات لازم داستان پردازى محمل داستان قرار گرفته باشد. تعداد زیادى از رمانهاى بزرگ دنیا كه دم از جنگ زده‏اند امروز هم كم و بیش خوانندگان خود را دارد. جى. بى. پریستلى در كتاب "سیرى در ادبیات غرب" مى‏نویسد: "پس از جنگ جهانى اول مردم نمى‏خواستند چیزى درباره‏اش بخوانند، اما پس از جنگ دوم، مردم جز درباره‏ى آن، نوشته‏ى دیگرى را نمى‏خواستند. " (7)
گذشته از جاذبه‏ى خاص موضوع جنگ كه هم اكنون جاى خاص خود را در ادبیات داستانى گشوده است، با توجه به شرایط اجتماعى ما، دین‏باورى و باورهاى معنوى یكى از موضوعات مهمى است كه در اغلب نوشته‏هاى داستانى، در كنار ادبیات ویژه جنگ جلوه‏ى خاص یافته است و در حقیقت‏بخشى از بطن و متن هنر داستان‏نویسى امروز ما با دین‏باورى به نوعى "هنر قدسى" نزدیك شده است. هنرى كه ابعاد معنوى و الهى آن گستره‏ى غیر قابل وصفى یافته و به نوعى پالودگى زبان و موضوع دست پیدا كرده است.
اما آنچه كه در این نوشته‏ها به عنوان یك نقطه قابل تعمق وجود دارد و موجب شده تا حاصل كار داستان نویسان انقلاب اسلامى قابل عرضه و رقابت در سطوح جهانى نباشد و جاى شایسته‏اى در ادبیات داستانى جهان پیدا نكند، بیان و نگرش شعار گونه آنهاست. داستان‏نویسى امروز ما باید خود را از این مرحله بیرون بكشد و داستان‏نویس باید با تكنیك‏هاى مختلف و سبكهاى گوناگون داستان‏نویسى آشنا باشد و آنچه كه عرضه مى‏كند از هزار توى فرم‏هایى بگذرد كه زیباترین و مورد توجه‏ترین شكل‏هاى داستان‏نویسى جهان است. در این صورت جاى رقابت‏خواهیم داشت و مجال خواهیم یافت كه دوش به دوش نامداران ادبیات داستانى جهان بایستیم. بیان تعلقاتى همچون عشق به میهن، دفاع از ناموس و شرف و دین و صفاتى همچون شجاعت و ایثار و فداكارى نه تنها عیب نیست كه بسیار هم پسندیده است، اما چگونگى گفتن است كه تاثیر آن را چند برابر مى‏كند و ولع خواندن را فزونى مى‏بخشد.
مسلم است كه آثار بیرونى جنگ و مظاهر آسیب‏شناختى آن; ساختمان‏ها، راهها، شهرها و حتى آسیب‏هاى جسمى و روحى به مرور از ذهن فراموشكار انسان‏ها پاك خواهد شد. ولى آنچه كه باقى مى‏ماند ساختمانهاى داستانى است، به شرط آنكه از توانمندى فنى و تكنیكى و زیبایى صورت و سیرتى اثرگذار بهره داشته باشد.
آنچه كه از مجموعه‏ى داستان‏هاى بعد از پیروزى انقلاب اسلامى در دست است; چه داستانهاى بلند و چه داستانهاى كوتاه مؤید این نظر است كه :
1- رمان انقلاب اسلامى هنوز - آنگونه كه شایسته‏ى شان و منزلت این انقلاب عظیم الهى باشد - نوشته نشده است.
2- رمان جنگ تحمیلى و هشت‏سال دفاع مقدس - آنگونه كه در خور شان ایثارگران و شهیدان ماست - آفریده نشده است.
3- هنوز كتاب شایسته‏اى در جامعه‏شناسى جنگ تحمیلى و آسیب‏شناسى آن نوشته نشده و جایگاه این مقوله در جامعه‏ى ما از نگاه یك جامعه‏شناس مورد بررسى قرار نگرفته است.
4- هنوز ادبیات انقلاب اسلامى و جنگ تحمیلى و فرهنگ جبهه و جنگ در مدارس و دانشگاههاى ما جاى قابل توجهى ندارد و این بسیار تاسف‏آور است.
البته نباید تلاشهاى آن تعداد از نویسندگان و پژوهشگران را، كه حاصل سالها نوشتن آنها آثار ارزشمندى است كه طى بیست‏ساله اخیر به دامن انقلاب اسلامى هدیه شده، نادیده گرفت و از آن به آسانى گذشت.
گفتنى است كه بى‏تردید داستان انقلاب اسلامى موضوع خود را پیدا كرده است، اما هنوز شكل نهایى آن با قلم نویسندگان معتقد و مسؤول آنگونه كه بایسته است ترسیم نشده و در جایگاه جهانى راه نجسته است. اما ادبیات انقلاب اسلامى میراث آزادى ماست و پاسدارى از این میراث عظیم به عهده‏ى نویسندگانى است كه معنویت و اخلاق و حقیقت را در شكلى برتر و قالبى سنجیده و زبانى زیبا و اثرگذار، به ساحت انقلاب و وارثان حقیقى آن هدیه مى‏كنند.
به قول یكى از داستان‏نویسان‏معاصر: "خلق یك داستان برابر با تولد یك كودك است; دهن و قلب داستان‏نویس همچون رحم مادر از جهانى كه در آن مى‏زید، باردار مى‏شود و كودك داستان تا لحظه‏ى خلق، در این رحم پرورده مى‏شود تا به مرحله زایمان برسد. چه كسى مى‏تواند ادعا كند كه این خلقت كم از آن خلقت دارد؟ مگر چیزى در این جهان به تفنن آفریده شده كه داستان تفنن باشد؟ " (8)
اگر پذیرفتیم كه "هیچ اندیشه و تفكرى تا زمانى كه به شكل هنرى شایسته‏اى عرصه نشده است ماندگار نخواهد بود" (9) آنگاه هیچ استبعادى نخواهیم داشت كه در عرصه ادبیات انقلاب اسلامى به داستان‏هایى بیاندیشیم كه زمانه را شگفت زده كند.

پى‏نوشت‏:

1. صدسال داستان‏نویسى در ایران 1و2، حسن عابدینى، نشر تندر، 1369 و مجموعه سخنرانیها و مقالات نخستین سمینار بررسى رمان در ایران، نقد مطالعات ادبیات داستانى، اردیبهشت‏74، مقاله نگاهى به رمان فارسى، نوشته‏ى عبدالعلى دستغیب، ص‏141
2و3. جامعه شناسى جنگ، ترجمه هوشنگ فرخجسته، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، ص‏1و125
4. فهرست داستان‏هاى كوتاه جنگ تحمیلى در مطبوعات ایران - مركز مطالعات و تحقیقات فرهنگى - وزارت ارشاد اسلامى، 1372
5. مجموعه مقالات سمینار بررسى رمان جنگ در ایران و جهان، بنیاد جانبازان انقلاب اسلامى 1372، ص‏85
6. تصویر تولستوى در آیینه‏اى دیگر، نوشته‏ى غلامرضا مرادى، ماهنامه ادبى آواى شمال، شماره 163، اردیبهشت 75
7. ترجمه ابراهیم یونسى، امیركبیر، چ‏3، 1372
8. مجموعه مقالات . . . پیشین، مقاله على موذنى، ص‏476
9. روایتى تقریبا نقل به مضمون از حضرت آیت الله خامنه‏اى گزارش، اخبار، معرفى كتاب و. . .

اگر آدم دنیا رو هم داشته باشه ولی اخلاق نداشته باشه هیچ فایده ای نداره
برو به انجمن
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.