• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
انجمن ها > انجمن امور تربیتی > صفحه اول بحث
لطفا در سایت شناسائی شوید!
امور تربیتی (بازدید: 301)
جمعه 26/3/1391 - 23:19 -0 تشکر 462167
آداب تعلیم در اسلام

 

مقدمه:

اهمیت آموزش و وظیفه مقدس آموزگاری در اسلام، بر كسی پوشیده نیست. هر نعمت متناسب با خود شكری دارد. شكر نعمت دانش، گسترش و نشر آن در میان جامعه است (زكاة العلم ان تعلّمه عباد الله)[1] پیامبران معلّمان جامعه بوده‎اند و برای رشد معنوی و تزكیه روحی جامعه تلاش می‎كردند.[2] از دیدگاه اسلام علم متاعی نیست كه بتوان آن را با سایر متاعهای دنیا معامله كرد و برای خود مال و مقام به دست آورد. دانش هدیه الهی و تحفه‎ای از جنس نور است كه به خواست الهی، دلهای بندگان خاص خدا را روشن می‎سازد.[3]
(انما هو نور یقع فی قلب من یرید الله ان یهدیه) معلم متعهد با صاحبان مشاغل دیگر تفاوت دارد. او به دانش‎اموزان تنها اطلاعات انتقال نمی‎دهد. آموزگار الگوی آنان و مسئول پرورش استعدادهای علمی و معنوی آنان است. آموزگار با ایمان تنها درس فیزیك، شیمی، فقه، فلسفه و ... نمی‎دهد. او راه و روش انسان شدن و به مقام خلیفة اللهی رسیدن را نشان می‎دهد.
انجام چنین وظیفه‎ای خطیر و مهم آداب ویژه‎ای دارد. اسلام معیارها و ضوابطی كه معلم را در راستای انجام این وظیفه مهم یاری رساند، معین كرده است.
رعایت این موازین لازم است و غفلت از آنها زیانهای جبران ناپذیری به شاگردان وارد می‎كند. شرح این موازین در این نوشتار كوتاه نمی‎گنجد؛ تنها برخی از مهمترین آداب آموزش در اسلام با اختصار بیان می‎شود.

اول: شایستگی برای تدریس

معلم تا زمانی كه به لیاقت خود برای تدریس مطمئن نشده است اقدام به تدریس نكند. درس داده بدون آمادگی هم خیانت به شاگرد است و هم موجب ذلت استاد می‎شود. امام صادق ـ علیه السلام ـ به مفضل فرمودند: «تو را از دو خصلت كه در آن هلاك افراد است نهی می‎كنم. اول باطل را به دین خدا نسبت دهی؛ دوم به چیزی كه یقین نداری فتوا دهید».[4]

دوم: حفظ مقام و منزلت علم

دانش سرمایه‎ای كسب و كار نیست. علم امر مقدس و دارای منزلت رفیع است. پس دانشمند كاری نكند كه با منزلت علم سازگار نیست؛ به طور مثال استاد بدون ضرورت و مصلحت برای تدریس به نزد شاگرد نرود و از اجرت گرفتن در مقابل تعلیم به خصوص در معارف دین بپرهیزد. امیرمؤمنان ـ علیه السلام ـ می‎فرماید: «دانشمند، حقیقتاً دانشمند نخواهد بود مگر اینكه در برابر (بذل) دانش خود چیزی از حطام دنیا نگیرد.»[5]

سوم: بذل علم برای اهل آن

امام باقر ـ علیه السلام ـ فرمودند: «زكات علم آنست كه دانش خود را به بندگان خدا بیاموزی»[6] هدایت و تربیت افراد موجب می‎شود كه انسان در پاداش كارهای نیك آنان شریك باشد. استاد اگر شخصی را مستحق و مستعد دانش دید، از بذل علم به او دریغ نورزد؛ اما به نا اهلان كه دانش را برای استفاده در راه ناردست می‎آموزند آموزش ندهد. از پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ نقل شده است: «نهادن دانش نزد نا اهل همچون آویختن جواهرات، لؤلؤ و طلا بر گردن میمونها است».[7]

چهارم: احترام به شاگردان

استاد موظف است به شاگردان خود احترام بگذارد و از تحقیر آنها بپرهیزد. استاد دلسوز به آراء شاگردان خود توجه می‎كند و از این طریق به آنها اعتماد به نفس می‎بخشد. این عمل موجب رشد افكار و امیدواری شاگردان می‎شود. پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمودند: «به آنان كه دانش می‎آموزید، احترام كنید»[8] و نیز پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمودند: «هر كس به دانشجویی و اهانت كند به من اهانت كرده است».[9]

پنجم: تلاش برای تخلق شاگردان به صفات عالی و مكارم اخلاق

تعلیم و تزكیه در اسلام مقارن و ملازم همدیگرند.[10] از این رو استاد سعی در رشد معنوی شاگردان همگام با ترقی علمی آنان دارد.

ششم: برابری بین شاگردان

آموزگار نباید بین شاگردان در رفتار و توجه تبعیض قائل شود. حضرت امام صادق ـ علیه السلام ـ در تفسیر آیه «ولا تصعر خدك للناس» می‎فرماید «مردم باید در بذل علم در نزدت برابر باشند»[11] پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ می‎فرماید: «دورترین آفریدگان از خدا، دو كس است: كسی كه در مجلس امرا می‎نشیند و هر سخن ظالمانه‎ای كه آنها بگویند تصدیق می‎كند و معلم اطفال كه بین آنها به برابری رفتار نمی‎كند و در مورد یتیم خدا را در نظر نمی‎گیرد.»[12]

هفتم: پرورش فكری شاگردان

استاد تنها به انتقال معلومات خود به شاگردان بسنده نمی‎كند؛ بلكه از طریق سؤالهای دقیق زمینة رشد فكری و خلاقیت آنها را فراهم می‎سازد؛ به علاوه از این راه می‎تواند استعدادهای آنان را كشف كند و به فعلیت برساند. استاد علامه جوادی آملی نقل می‎كند: وقتی كه مرحوم علامه طباطبایی تفسیر المیزان را می‎نوشت سؤالهای درباره مطالب قرآنی و غیر قرآنی از ایشان پرسیده می‎شد. ایشان پاسخ به این سؤالها را به شاگردان خود واگذار می‎كردند ... «ایشان همه این كارها را می‎كردند و بر آن اصرار می‎ورزیدند تا دوستان و شاگردانشان متفكر بار آیند و رشد فكری و توانمندی علمی بیشتری پیدا كنند.»[13]

هشتم: حق پذیری و انصاف

استاد باید همیشه بر مدار حق باشد. اگر انتقاد شاگرد بر او وارد بود، به صراحت به آن اعتراف كند و نیز اگر در گذشته مطلبی را ناقص یا نادرست تقریر كرده است اصلاح كند و خطای نظر خود را به صراحت اعلام كند.[14]

نهم: صمیمیت با شاگرد

استاد از طریق جویا شدن نام، احوال و سراغ گرفتن از افرادی كه غائبند نسبت به شاگردان اظهار صمیمیت و محبت می‎نماید.[15] این كار علاوه بر تأثیر اخلاقی شگرف، شور و شوق علمی دانشجویان را افزایش می‎دهد. آیة الله جوادی آملی می‎‎گوید: وقتی پدرم رحلت كردند ما از قم به آمل رفتیم. در غیاب ما اساتید بزرگوار ما مرحوم محقق داماد و مرحوم آقا میرزا هاشم آملی رضوان الله علیها برای بزرگداشت مرحوم پدرم مجلس ترحیم گرفتند این كمال شاگرد پروری و كمال بزرگواری بود.[16]

دهم: سادگی بیان و رعایت اعتدال

بر استاد در هنگام تدریس لازم است از جملات فصیح و آسان استفاده كند. در توضیح و بیان مطلب از حد اعتدال خارج نشود و سطح فكری شاگردان را رعایت كند توضیح زیاده از حد نیاز، تكرار اختصار مخل به مطلب، شتاب در بیان و خروج از موضوع، از جمله آفات تدریس است.

یازدهم: رعایت جهات معنوی

از آنجا كه تدریس و آموزش با انگیزه الهی عبادت است، شایسته است كه آداب معنوی در آن مراعات شود. اموری از قبیل: حضور در جلسه درس با طهارت، رو به قبله نشستن در صورت امكان، درس را با نام خدا ‎آغاز كردن ستایش خدا صلوات بر محمد و اهلبیتش در ابتدا و دعا در پایان درس و ...[17]

دیگر اموری كه رعایت آنها در تدریس شایسته است عبارتند از:

رعایت موضوع اهم در تدریس، رعایت نوبت، اجازه سئوال و انتقاد رعایت نظم، بیان خلاصه مطلب، موعظه و سفارش به اخلاق نیك در ضمن درس، كوشش در اصلاح امر معشیت شاگرد و معرفی او برای استفاده جامعه در صورت صلاحیت، بیان حال نوابغ و شخصیتهای علمی و سایر نكاتی كه موجب تشویق شاگردان به آموختن و تلاش بیشتر آنان می‎گردد.[18]

پی نوشتها :

[1] . كلینی، محمدبن یعقوب، اصول كافی، ج 1. تهران: مكتبه الصدوق (1381 هجری. ق)، ص 41.
[2] . ویزكیهم و یعلمهم الكتاب و الحكمة: (پیامبر) مردم را پرورش داده و به آنان كتاب و حكمت را می‎آموزد.
[3] . شهید ثانی، شیخ زین الدین بن علی عاملی، منیة المرید فی ادب المفید و امستفید، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم (1372)، ص 149.
[4] . كلینی، محمدبن یعقوب؛ اصول كافی، ج 1، تهران: مكتبة الصدوق (1381 هجری. ق.) ص 42.
[5] . محمدی ری شهری، محمد؛ علم و حكمت در قرآن و حدیث، ج 2، قم: دارالحدیث، چاپ اول، (1379) ص 482.
[6] . اصول كافی، ج 1، همان، ص 41.
[7] . شهید ثانی، شیخ زین الدین بین علی عاملی، منیة المرید فی آداب المفید، المستفید؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم (1372) ص 184.
[8] . محمدی ری شهری، محمد، علم و حكمت در قرآن و حدیث، ج 2، قم: دارالحدیث چاپ اول (1379) ص 472.
[9] . برخوردار فرید، شاكر، آداب الطلاب (زندگینامه آقا مجتهدی تهرانی) تهران: ابرون چاپ اول (1379) ص 70.
[10] . جمعه / 2.
[11] . منیة المرید، همان، ص 184.
[12] . محمدی ری شهری، محمد، علم و حكمت در قرآن و حدیث، ج 2، همان، ص 472.
[13] . مهر استاد (سیره عملی و علمی استاد جوادی آملی) تحقیق و تنظیم: مركز نشر اسراء؛ قم: مركز نشر اسراء، چاپ اول (1381) ص 134.
[14] . شهید ثانی، منیة المرید، همان، ص 197.
[15] . شهید ثانی، منیة المرید، همان، ص 194.
[16] . مهر استاد، همان، ص 178.
[17] . شهید ثانی، منیة المرید، همان، ص 220 204.
[18] . همان، ص 209 189.

فهرست منابع تحقیق
1. كلینی، محمد بن یعقوب؛ اصول كافی، ج 1، تهران: مكتبة الصدوق (1381 هجری. ق).
2. شهید ثانی، شیخ زین الدین بن علی عاملی؛ منیة المرید فی ادب المفید و المستفید قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم (1372).
3. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، ج 69؛ تهران المكتبة الاسلامیه، چاپ دوم (1405 هجری. ق).
4. محمدی ری شهری، محمد؛ علم و حكمت در قرآن و حدیث، ج 1 2. قم: دارالحدیث چاپ اول (1379).
5. مهر استاد (سیر علمی و عملی استاد جوادی آملی) تحقیق و تنظیم: مركز نشر اسراء ، قم: مركز نشر اسراء، چاپ اول .1381
6. برخوردار فرید، شاكر؛ آداب الطلاب (زندگینامه و دستورات آقا شیخ احمد مجتهدی تهرانی) تهران: ابرون، چاپ اول (1379).
احمدعلی نیازی
http://noorportal.net/394/452/453/48090.aspx

برو به انجمن
انجمن فعال در هفته گذشته
مدیر فعال در هفته گذشته
آخرین مطالب
  • آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
    آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
  • بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
    جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
  • اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
    خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
  • اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
    پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
  • نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
    اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.